भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 189, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १५७
तालकं घनपाषाणं गैरिकं टङ्कणं तथा ।
दन्तीबीजानि सर्वाणि चूर्णयित्वा विभावयेत् ॥
भावना पूर्ववद्देया वटीं कुर्याच्च पूर्ववत् ॥ १३ ॥
पारा, सिंगरफ, ताँबा, सोनामाखी, तूतिया, वङ्ग, गन्धक, खपरिया, मैनसिल, हरताल, चुम्बकपत्थर, गेरू, सुहागा और दन्तीके बीज इन सबको समान भाग लेकर एकत्र खरल करलेवे । फिर पूर्वोक्त बृहज्ज्वरांकुशके समान जम्बीरादिके रसोंमें यथाविधि भावना देकर उसके अनुसार गोलियाँ बनालेवे यह रस भी विषमज्वरादि रोगोंको शमन करनेके लिये पूर्वोक्त रसके समानही गुणकारी है ॥ १२ ॥ १३ ॥
चूडामणिरस ।
मृतं सूतं प्रवालं च स्वर्णं तारं च वंगकम् ।
शुल्बं मुक्ता तीक्ष्णमभ्रं सर्वमेकत्र योजयेत् ॥ १४ ॥
जलेन पिष्ट्वा वटिका कार्या वल्लभ्रमाणतः ।
धातुस्थं सन्निपातोत्थं ज्वरं विषमसम्भवम् ॥ १५ ॥
कामशोकसमुद्भूतं त्रिदोषजनितं तथा ।
कासं श्वासं च विविधं शूलं सर्वाङ्गसम्भवम् ॥ १६ ॥
शिरोरोगं कर्णशूलं दन्तशूलं गलग्रहम् ।
वातपित्तसमुद्भूतं ग्रहणीं सर्वसम्भवाम् ॥ १७ ॥
आमवातं कटीशूलमग्निमान्द्यं विषूचिकाम् ।
अर्शॉसि कामलां मेहं मूत्रकृच्छ्रादिकं च यत् ॥ १८ ॥
तत्स्र्वं नाशयेत्याशु विष्णुचक्रमिवासुरान् ।
चूडामणिरसो ह्येष शिवेन परिकीर्त्तितः ॥ १९ ॥
रससिन्दूर, प्रवालभस्म, स्वर्णभस्म, रौप्यभस्म, वङ्गभस्म, ताम्रभस्म, मोतीकी भस्म, लोहभस्म और अभ्रकभस्म इन सबको समानभाग लेकर एकत्र मिलालेवे, फिर जलके साथ खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह चूडामणिरस उपर्युक्त अनुपानके साथ सेवन करनेसे धातुगतज्वर, सन्निपातज्वर, विषमज्वर, काम और शोकसे उत्पन्न हुआ ज्वर तथा खाँसी, श्वास, अनेक प्रकारका शूल, सर्वाङ्गशूल, शिरोरोग, कर्णशूल, दन्तपीड़ा, गलेके रोग, वात-पित्तजन्यरोग, सब प्रकारकी संग्रहणी, आमवात, कमरकी पीड़ा, मन्दाग्नि, विषूचिका, अर्श, कामला,