भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 191, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 191

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । १५९


बृहज्ज्वरचूडामणि रस।

सुवर्णसिन्दुरं स्वर्णं लोहं तारं मृगाण्डजम् ।
जातीफलं जातिकोषं लवङ्गं च त्रिकण्टकम् ॥ २६ ॥
कर्पूरं गगनं चैव चोचं मुसलतालकम्¹ ।
प्रत्येकं कर्षमानं तु तुरङ्गं च द्विकार्षिकम् ॥ २७ ॥
विद्रुमं भस्मसूतं च मौक्तिकं माक्षिकं तथा ।
राजपट्टं शिखिग्रीवं सर्वं संचूर्ण्य यत्नतः ॥ २८ ॥
खल्ले तु चूर्णमादाय भावयेत्परिकीर्त्तितैः ।
निर्गुण्डी फञ्जिका वासा रविमूलत्रिकण्टकैः ।
ज्वरमष्टविधं हन्ति साध्यासाध्यमथापि वा ॥ २९ ॥

स्वर्णसिन्दूर, सुवर्ण, लोह और रौप्यभस्म, कस्तूरी, जायफल, जावित्री, लौंग, गोखुरू, कपूर, अभ्रक, दारचीनी और मुसली ये प्रत्येक एक एक कर्ष ( एक एक तोला ), असगन्ध, मूँगा, रससिन्दूर, मौक्तिकभस्म, स्वर्णमाक्षिक-भस्म, कान्तलोहभस्म और तूतिया ये सब दो दो कर्ष परिमाण लेवे । इन सबको एकत्र खरल करके निर्गुण्डी, भारंगी, अडूसा, आककी जड़ और गोखरू इन ओषधियोंके रस या क्वाथमें सात सात बार भावना देकर एक एक रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह रस साध्य अथवा असाध्य आठों प्रकारके ज्वरोंको दूर करता है ॥ २६-२९ ॥

भानुचूडामणिरस ।

सुवर्णं रससिन्दूरं प्रवालं वङ्गमेव च ।
लोहं ताम्रं तेजपत्रं यमानी विश्वभेषजम् ॥ ४३० ॥
सैन्धवं मरिचं कुष्ठं खदिरं द्विहरिद्रकम् ।
रसाञ्जनं माक्षिकं च समभागं च कारयेत् ॥ ३१ ॥
वारिणा वटिका कार्या रक्तिद्वयप्रमाणतः ।
भक्षयेत्प्रातरुत्थाय सर्वज्वरकुलान्तकृत् ॥ ३२ ॥


¹ अत्र-केचित्तु मुसलतालकशब्देन तालमूलीमेव गृह्णन्ति, नतु मुसलीतालकौ । तन्त्रान्तरेषु हरितालस्यानुक्तत्वात् ।
इस रसमें-'मुसलतालकन्' इस शब्दसे कोई २ मुसली ही ग्रहण करते हैं । मुसली और हरताल ये दोनों वस्तुयें नहीं ग्रहण करते, कारण तंत्रशास्त्रोंमें हरतालका विधान नहीं किया ॥