भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 192, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें१६० भैषज्यरत्नावली । [ रस-
स्वर्णभस्म, रससिन्दूर, प्रवालभस्म, वङ्ग, लोह, ताम्रभस्म, तेजपात, अजवायन, सोंठ, सैंधानमक, मिरच, कूट, खैर, हल्दी, दारुहल्दी रसौत और सोनामाखीकी भस्म इन सबको समानभाग लेकर एकत्र कूट पीसकर पानीके साथ खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । प्रतिदिन प्रातःकाल एक एक गोली भक्षण करे । यह रस सम्पूर्णज्वरोंको नष्ट करता है ॥ ४३०-३२ ॥
चिन्तामणिरसः
रसं गन्धं मृतं ताम्रं मृतमभ्रं फलत्रिकम् ।
भूषणं दन्तिबीजं च समं खल्ले विमर्दयेत् ॥ ३३ ॥
द्रोणपुष्पीरसैर्भाव्यं शुष्कं तदुपपालितम् ।
चिन्तामणिरसो ह्येष त्वजीर्णे शस्यते सदा ॥ ३४ ॥
ज्वरमष्टविधं हन्ति सर्वशूलनिषूदनः ।
गुञ्जैकं वा द्विगुञ्जं वा देयमार्द्रकवारिणा ॥ ३५ ॥
पारा, गन्धक, ताम्रभस्म, अभ्रकभस्म, हरड, बहेडा, आमला, सोंठ, मिरच, पीपल और जमालघोटा, सबको समान भाग लेकर खरल करके द्रोणपुष्पी ( गूमा ) के रसमें भावना देकर छायामें सुखाकर एक या दो रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह चिन्तामणि रस, अजीर्णरोगमें विशेष उपयोगी है । इसके सेवनसे आठ प्रकारका ज्वर और सब प्रकारका शूल नष्ट होता है । अनुपान अदरखका रस ॥ ३३-३५ ॥
द्वितीयचिन्तामणिरसः ।
रसं गन्धं विषं लौहं धूर्त्तबीजं च तत्समम् ।
द्वौ भागौ ताम्रवह्नेश्च व्योषचूर्णं च तत्समम् ॥ ३६ ॥
जम्बीरस्य च मज्जाभिरार्द्रकस्य रसैर्युतम् ।
द्विगुञ्जां वटिकां खादेज्ज्वरमाशु व्यपोहति ॥ ३७ ॥
वातिकं पैत्तिकं चैव श्लैष्मिकं सान्निपातिकम् ।
ऐकाहिकं द्वयाहिकं च चातुर्थकविपर्ययम् ॥ ३८ ॥
असाध्यं चापि साध्यं च ज्वरं चैवातिदुस्तरम् ।
अग्निमान्द्येऽप्यजीर्णे च आध्मानेऽनिलसम्भवे ॥ ३९ ॥
अतिसारेऽर्दिते चैव अरोचकनिपीडिते ।
ज्वरान्सर्वांन्निहन्त्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ।
चिन्तामणिरसो नाम सर्वज्वरविनाशकः ॥ ४४० ॥