भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 198, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें:१६६ भैषज्यरत्नावली । [ रस-
इदमस्य प्रमाणेन ताम्रपात्रं विलेपयेत् । अधोमुखं दृढे भाण्डे तं निरुध्याथ पूरयेत् ॥ ७१ ॥ चुल्ल्यां वालुकया घस्रमेकं प्रज्वालयेद्दृढम् । शीते संचूर्ण्य गुञ्जाऽस्य नागवल्लीदले स्थिता ॥ ७२ ॥ भक्षिता मरिचैः सार्द्धं समस्तान् विषमज्वरान् । दाहशीतादिकं हन्यात्पथ्यं शाल्योदनं पयः ॥ ७३ ॥
हरताल ४ तोले, सिंगरफसे निकालाहुआ पारा दो तोले, गन्धक १ तोला और मैनसिल ६ माशे लेकर सबको करेलेके पत्तोंके रसमें खरल करे, फिर ७॥ तोले परिमाण तांबेके बनवाये हुए खरलके भीतर उक्त ओषधिका लेप करके उसको नीचा मुँह करके एक हाँडीमें रक्खे । हाँडीके मुँहपर सकोरा ढककर सन्धिसथानोंको कपरौटीद्वारा बन्द करदेवे । पश्चात् उस हाँडीको एक वालूसे भरीहुई हाँडीमें गाडकर उसपर मुद्रा करदेवे और उसको चूल्हेपर चढाकर एक दिनपर्यन्त तीक्ष्ण अग्नि देवे । दूसरे दिन स्वांगशीतल होजानेपर । अन्य सब वस्तुओंको त्यागकर केवल ताम्र-पात्रको निकालकर खरल करलेवे । इस रसको एक एक रत्तीकी मात्रासे पानमें रखकर या पानके रस और मिरचोंके चूर्णमें मिलाकर सेवन करावे और शालि-चावलोंके भात तथा दूधका पथ्य देवे । यह रस सब प्रकारके विषमज्वर, दाह और शीत आदिको नष्ट करता है ॥ ४७०-७३ ॥
स्वच्छन्दभैरव रस ।
समभागांश्च संगृह्य पारदामृतगन्धकान् । जातीफलस्य भागार्द्धं दत्त्वा कुर्याच्च कज्जलीम् ॥ ७४ ॥ सर्वार्द्धं पिप्पलीचूर्णं खल्लयित्वा निधापयेत् । गुञ्जैकं वा द्विगुञ्जं वा नागवल्लीदलैः सह ॥ ७५ ॥ आर्द्रकस्य रसेनापि द्रोणपुष्पीरसेन च । शीतज्वरे सन्निपाते विषूच्यां विषमज्वरे ॥ ७६ ॥ पीनसे च प्रतिश्याये ज्वरेऽजीर्णे तथैव च । मन्देऽग्नौ वमने चैव शिरोरोगे च दारुणे ॥ ७७ ॥ प्रयोज्यो भिषजा सम्यक् रसः स्वच्छन्दभैरवः । पथ्यं दध्योदनं दद्याद्वीक्ष्य दोषबलाबलम् ॥ ७८ ॥