भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 226, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें१९४ भैषज्यरत्नावली । [ तैल--
मुस्तकं चन्दनं चैव पृथगक्षसमानकैः ।
द्रव्यैरेतैस्तु तत् सिद्धम्-
लाखका रस एक आढक, तिलका तैल १ प्रस्थ, दहीका तोड़ १ आढक तथा सोया, हल्दी, मूर्वा, कूट, रेणुका, कुटकी, मुलहठी, रायसन, असगन्ध, देवदारु, नागरमोथा और लालचन्दन इन प्रत्येकका कल्क दो दो तोले सबको एकत्र मिलाकर यथाविधि तैलको पकावे ॥ ७ ॥ ८ ॥-
—अभ्यङ्गान्मारुतापहम् ॥ ९ ॥
विषमाख्यान् ज्वरान् सर्व्वानाश्वेव प्रशमं नयेत् ।
कासं श्वासं प्रतिश्यायं कण्डूदौर्गन्ध्यगौरवम् ॥ १० ॥
त्रिकपृष्ठकटीशूलं गात्राणां कुट्टनं तथा ।
पापालक्ष्मीप्रशमनं सर्व्वग्रहविनाशनम् ॥
अश्विभ्यां निर्म्मितं श्रेष्ठं तैलं लाक्षादिकं महत् ॥ ११ ॥
इस तैलकी मालिश करनेसे वातविकार, सब प्रकारके विषमज्वर, खाँसी, श्वास, प्रतिश्याय, खुजली, दुर्गन्ध, गुरुता, त्रिकशूल, पृष्ठशूल, कटिशूल, शरीरका टूटना, पाप, अलक्ष्मी और सर्वप्रकारकी ग्रहबाधादि उपद्रव दूर होते हैं । इस महालाक्षादिक श्रेष्ठ तैलको अश्विनीकुमारोंने निर्माण किया है ॥ ९-११ ॥
लाक्षायाः षड्गुणं तोयं दत्त्वैकविंशवारकम् ।
परिस्राव्य जलं ग्राह्यं किंवा क्वाथयथोदितम् ॥ १२ ॥
शुष्कद्रव्यमुपादाय स्वरसानामसंभवे ।
वारिण्यष्टगुणे साध्यं ग्राह्यं पादावशेषितम् ॥ १३ ॥
इसमें लाख १ भाग और जल ६ भाग लेने चाहिये तथा लाखको २१ बार जलमें भिगोकर बारबार उसके रंगको निचोड़कर लाखके जलको ग्रहण करे अथवा, लाखका क्वाथ बनाकर तेलको सिद्ध करे । सूखी औषधियोंमेंसे स्वरस नहीं मिल सकता । इसलिये उनको अठगुने जलमें पकाकर उनका चतुर्थांशावशिष्ट क्वाथ ग्रहण करना चाहिये ॥ १२ ॥ १३ ॥
षट्कट्वरतैल ।
सुवर्चिकानागरकुष्ठमूर्वालाक्षानिशालोहितयष्टिकाभिः ।
तैलं ज्वरे षड्गुणतक्रसिद्धमभ्यञ्जनाच्छीतविदाहनुत्स्यात् ॥
^१ दध्नः ससारकस्यात्र तक्रं कट्वरमिष्यते । दहीकी मलाईसहित तक्रको कट्वर कहते हैं ।