भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 239, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । २०७
क्षये छागीभवं क्षीरं प्रदद्यादनुपानकम् । रक्तातिसारे कुटजमूलवल्कलजं रसम् ॥ १७ ॥ रक्तवान्तौ तथा दद्यादुदुम्बरभवं जलम् । सर्वव्याधिहरश्चायं गन्धकः कज्जलीकृतः । आयुर्वृद्धिकरश्चैव मृतं चापि प्रबोधयेत ॥ १८ ॥
पश्चात् इस कज्जलीका एकएक रत्तीकी मात्रासे एकएक माशा जीरे और सैंधानमकके चूर्णके साथ एक पानमें रखकर रोगीको सेवन करावे । भयंकर सन्निपातज्वरमें इसपर गरम जलका अनुपान करे । इस कज्जलीको वमन रोगमें खाँडके शर्बतके साथ और आमदोषमें पुराने गुडके साथ देवे । एवं क्षयमें बकरीका दूध, रक्तातिसारमें कुडेकी छालका रस या काढा और रक्तकी वमन होनेपर गूलरके क्वाथका अनुपान करे । यह कज्जली सर्वप्रकारकी दुस्तर व्याधियोंको हरती है एवं आयुकी वृद्धिकर मृतपुरुषकोभी जीवित करती:है ॥ १५–१८ ॥
ज्वरबलि ।
ज्वरामयगृहीतस्य मुष्टिभिर्नवभिः कृतम् । तण्डुलैरोदनं तेन कुर्यात् पुत्तलकं शुभम् ॥ १९ ॥ तं हरिद्रावलिप्ताङ्गं चतुःपीतध्वजान्वितम् । हरिद्रारसपूर्णाभिः पुटिकाभिश्चतसृभिः ॥ २० ॥ मण्डितं गन्धपुष्पाद्यैरवकीर्य विसर्जयेत् । एवं दिनत्रयं कुर्यात् ज्वररोगोपशान्तये ॥ २१ ॥
" ओदनेन पुत्तलिकां निर्माय वीरणचाचिकायां संस्थाप्य हरिद्राभिरवलिप्य चतुःपीतपताकाभिरलंकृत्य गन्धपुष्पाद्यैरवकीर्य हरिद्रारसपूर्णाश्चतस्रः पुटिकाश्चतुष्कोणेषु संस्थाप्य विष्णुर्नमोऽद्येत्यादिना संकल्प्य ज्वरं ध्यात्वा समावाह्य र्नवकपर्द्दकाक्रीडगन्धपुष्पधूपदीपादिभिः सम्पूज्य सन्ध्यासमये ज्वरितं निर्मञ्छ्य मन्त्रमिमं पठित्वा दिनत्रयबलिं दद्यात् । मन्त्रो यथा–" ॐ नमो भगवते गरुडासनाय त्र्यम्बकाय स्वस्त्यस्तु वस्तुतः स्वाहा । ॐ कँ टँ पॅ शँ वैनतेयाय नमः । ॐ ह्रीं क्षः