भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 332, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 332

३०० | भैषज्यरत्नावली । | [ ग्रहणी-

गरलस्य तथा माषचतुष्कं चैव चूर्णयेत् ।
तत्सर्वं भावयेदेषां रसैः प्रत्येकशः पलैः ॥ २७० ॥
देवराजाशनाख्यस्य केशराजाख्यकस्य च ।
सोमराजस्य भृङ्गाख्यराजस्य श्रीफलस्य च ॥ ७१ ॥
पारिभद्राग्निमन्थस्य वृद्धदारस्य तुम्बुरोः ।
मण्डूकपर्णीनिर्गुण्डीपूतिकोन्मत्तकस्य च ॥ ७२ ॥
श्वेतापराजितायाश्च जयन्त्याश्चार्द्रकस्य च ।
ग्रीष्मसुंदरकस्याटरूषकस्य रसेन तु ॥ ७३ ॥
रसैस्ताम्बुलववल्ल्याश्च पत्रोत्थैर्भावयेत् पृथक् ।
द्रव्ये किञ्चित् स्थिते चूर्णं मरिचस्य पलं क्षिपेत् ॥ ७४ ॥
ततश्चैव वटीं कुर्यात्—

अभ्रकभस्म, तांबेकी भस्म, लोहेकी भस्म, शुद्ध गंधक, शुद्ध पारा, मैनसिल, सुहागा, जवाखार, हरड, आमला, बहेडा ये प्रत्येक चार चार तोले और शुद्ध मीठातेलिया चार माशे लेकर प्रथम पारे और गंधककी कज्जली करके सबको खरल करके एकत्र चूर्ण करलेवे । फिर भांग, कुकुरभांगरा, बापची, भांगरा, बेलपत्र, फरहद, अरणी, विधारा, तुम्बुरू, ब्राह्मी, सिह्नालु, दुर्गन्ध करंज, धतूरेके पत्ते श्वेत अपराजिता (सफेदकोयल), जयन्ती, अदरख, ग्रीष्मसुन्दर, अडूसा और पान इन प्रत्येक औषधिके पत्तोंके चार चार तोले रसमें पृथक् २ भावना देवे, जब कुछ रस शेष रहजाय तब उसमें कालीमिरचोंका चूर्ण चार तोले मिलाकर और अच्छे प्रकारसे खरल करके एक एक रत्तीकी गोलियां बनालेवे ॥ ६९-२७४ ॥—

—मात्रां दद्याद् यथोचिताम् ।
ज्वरे चैवातिसारे च कासे श्वासे क्षये तथा ॥ ७५ ॥
सन्निपातज्वरे चैव विविधे विषमज्वरे ।
क्षयरोगेषु सर्वेषु क्षीणशुक्रे च यक्ष्मणि ॥ ७६ ॥
ग्रहण्यां चिरभूतायां सूतिकायां विशेषतः ।
शोथे शूले तथाऽसाध्ये स्थविरे चामवातके ॥ ७७ ॥
मन्दानलेऽबले चैव सकले श्लेष्मजे गदे ।
पीनसेऽपीनसे चैव पक्वेऽपक्वे विशेषतः ॥ ७८ ॥