भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 363, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 363

चिकित्सा ] भाषाटीकासहितः । ३३१


अर्शोसि कामलां मेहं श्वयथुं शूलमुलबणम् ।
एतद्धि बृंहणं वृष्यं सर्वरोगनिबर्हणम् ॥ ३८ ॥
वशीकरणमेतद्धि पुष्ययोगे विपाचयेत् ।
सायं स्त्रीषु प्रकर्तव्यं प्रत्यूषे राजसंसदि ॥ ३९ ॥
विवाहादिषु माङ्गल्यं विवादे विजयप्रदम् ।
गर्भस्य चलितस्यापि स्थापनं परमं शुभम् ॥ ४० ॥
गर्भारम्भे प्रकर्तव्यमेतद् गर्भविवर्द्धनम् ।
ग्रहणीमिहिरं नाम तैलं भुवनमङ्गलम् ॥ ४१ ॥

यह तेल अत्यन्त श्रेष्ठ रसायन है, बृंहण और वृष्य एवं वलीपलित आदि विकार तथा सर्वप्रकारके अतिसार, नानाप्रकारकी संग्रहणी आदि सम्पूर्ण व्याधि-योंको नष्ट करता है । पुष्य नक्षत्रमें इस तेलको पकानेसे यह वशीकरणयोग होता है । यह तेल स्त्रियोंको सायंकालके समय और राजाओंको प्रातःकालके समय सेवन कराना चाहिये । यह विवाहादिमें मंगल करनेवाला, युद्धमें विजयका देनेवाला और विचलित हुए गर्भको पुनः स्थिर करनेवाला है । गर्भके आरम्भमें इसको सेवन करनेसे गर्भकी वृद्धि होती है । यह ग्रहणीमिहिर नामवाला तैल चौदह भुवनका कल्याण करनेवाला है ॥ ३६–४१ ॥

बृहद्ग्रहणीमिहिरतैल ।

तैलं प्रस्थमितं ग्राह्यं तक्रं दद्याच्चतुर्गुणम् ।
कुटजं धान्यकं चैव ग्राह्यं पलशतं पृथक् ॥ ४२ ॥
तयोः क्वाथं पचेद् द्रोणे अम्बु पादावशेषितम् ।
एकीकृत्य पचेद् वैद्यः कल्कं कर्षमितं पृथक् ॥ ४३ ॥
धान्यकं धातकी लोध्रं समङ्गाऽतिविषा शिवा ।
लवङ्गं बालकं चैव शृङ्गाटकरसाञ्जनम् ॥ ४४ ॥
नागपुष्पं पद्मकं च गुडूचीन्द्रयवं तथा
प्रियङ्गु कुटकी पद्मकेशरं तगरं तथा ॥ ४५ ॥
शारमूलं भृङ्गराजः केशराजः पुनर्नवा ।
आम्रजम्बुकदम्बानां कल्कानि च प्रदापयेत् ॥ ४६ ॥

तिलका तैल एक प्रस्थ, मठा ४ प्रस्थ एवं कुडेकी छाल और धनियेको अलग २ सौ सौ पल लेकर एक द्रोण जलमें पकाकर चतुर्थांश जल शेष रक्खे फिर छानकर