भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 416, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें३८४ भैषज्यरत्नावली । [ अग्निमान्द्य-
शूल, कुष्ठ, अम्लपित्त, प्रबलवायु, मन्दाग्नि, कोष्ठगत वायु तथा वातयुक्त अन्यान्य सर्वप्रकारके विकारोंको नष्ट करती है ॥ ४८-५० ॥
अजीर्णकण्टकरस ॥
शुद्धसूतं विषं गन्धं समं सर्वं विचूर्णयेत् ।
मरिचं सर्वतुल्यं स्यात् कण्टकार्याः फलद्रवैः ॥ ५१ ॥
मर्दयेद् भावयेत् सर्वमेकविंशतिवारकम् ।
गुञ्जामात्रां वटीं खादेत्सर्वाजीर्णप्रशान्तये ॥
अजीर्णकण्टकः सोऽयं रसो हन्ति विसूचिकाम् ॥५२॥
शुद्ध पारे और शुद्ध गन्धकको एक एक तोला लेकर कज्जली बनालेवे। फिर शुद्ध मीठातेलिया १ तोला और मिरच ३ तोले लेकर सबको एकत्र कटेरीके फलोंके रसमें २१ बार भावना देकर खरल करे फिर सर्वप्रकारके अजीर्णको शमन करनेके लिये इसमेंसे एक एक रत्तीकी गोलियाँ बनाकर सेवन करे । यह अजीर्णकण्टकरस विसूचिकाको विशेषकर दूर करता है ॥ ५१-५२ ॥
महोदधिवटी ।
एकैकं विषसूतौ च जाती टङ्कं द्विकं द्विकम् ।
कृष्णात्रिकं विश्वषट्कं गन्धं कार्पर्दकं द्विकम् ॥ ५३ ॥
देवपुष्पं बाणमितं सर्वं संमर्द्य यत्नतः ।
महोदधिवटी नाम्ना नष्टमग्निं प्रदीपयेत् ॥ ५४ ॥
शुद्ध मीठा तेलिया १ तोला, शुद्ध पारा १ तोला, जायफल २ तोले सुहागा दो तोले, पीपल ३ तोले, सोंठ ६ तोले, शुद्ध गन्धक २ तोले, कौडीकी भस्म २ तोले और लौंग ५ तोले सबको एकत्र जलमें यथाविधि खरल करके १-१ रत्तीकी गोलियाँ बनालेवे । यह महोदधि नामावाली वटी नष्टहुई अग्निको तत्काल दीपन करती है ॥ ५३ ॥ ५४ ॥
बृहन्महोदधिवटी ।
लवङ्गं चित्रकं शुण्ठी जयपालं समं समम् ।
टङ्कणं च प्रदातव्य वृद्धदारं च कार्षिकम् ॥ ५५ ॥
चतुर्दश भावनाश्च दन्तीद्रावैः प्रदापयेत् ।
लिम्पाकेन त्रिधा देया वृद्धदारेण पञ्चधा ॥ ५६ ॥