भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 470, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 470

४३८ भैषज्यरत्नावली । [ पाण्डु-आदि-

आनन्दोदयरस ।

पारदं गन्धकं लौहमभ्रकं विषमेव च ।
समांशं मरिचस्याष्टौ टङ्कण च चतुर्गुणम् ॥ ८४ ॥
भृङ्गराजरसैः सप्त भावनाश्चाम्लदाडिमैः ।
द्विगुञ्जं पर्णखण्डेन खादेत्सायं निहन्ति च ॥ ८५ ॥
वातश्लेष्मभवान् रोगान्मन्दाग्नि ग्रहणीं ज्वरान् ।
अरुचिं पांडुतां चैव जयेदचिरसेवनात् ॥ ८६ ॥
नष्टमग्निं करोत्येष कालभास्करतेजसम् ।
पर्वतोऽपि हि जीर्येत प्राशनादस्यदेहिनः ॥
गुर्वन्नमम्लमाषं च भक्षणादेव जीर्य्यति ॥ ८७ ॥

शुद्ध पारा, शुद्ध गन्धक, लोहभस्म, अभ्रकभस्म और शुद्ध मीठा तेलिया ये चारों एक एक भाग, कालीमिरच आठ भाग और सुहागा चार भाग इन सबका एकत्र चूर्ण करके पहले भाँगरेके रसमें, फिर खट्टे अनारके रसमें सात सात बार भावना देवे । इसको प्रतिदिन सन्ध्यासमय दो दो रत्तीकी मात्रासे पानके साथ सेवन करनेसे वात-कफजन्य रोग, मन्दाग्नि, संग्रहणी, ज्वर, अरुचि और पाण्डु ये सब रोग तत्काल नष्ट होते हैं । यह रस नष्टहुई अग्निको अत्यन्त दीपन करता है । इसके सेवनसे गुरु ( पचनेमें भारी ) अन्न, अम्ल पदार्थ, उडद और पत्थर तकभी खातेही जीर्ण होजाते हैं ॥ ८४-८७ ॥

त्रैलोक्यसुन्दररस ।

मानं चैकं ततः सूतं षडभ्रं वसु लौहकम् ।
गन्धकं त्रिफलाव्योषचूर्णं मोचरसस्य च ॥ ८८ ॥
मुसली चामृतासत्त्वं प्रत्येकं पञ्चभागिकम् ।
भावयेत्सर्वमेकत्र त्रिफलायाः कषायके ॥ ८९ ॥
भावना विंशतिर्देया दशरात्रं सुभावना ।
शिग्रुचित्रकमूलाभ्यामष्टधा च पृथक् पृथक् ॥ ९० ॥
त्रैलोक्यसुन्दरो नाम रसो निष्कमितो हितः ।
सितया च समं क्षौद्रैः शोथपाण्डुक्षयापहः ।
ज्वरातीसारसंयुक्तसर्वोपद्रवनाशनः ॥ ९१ ॥