भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 498, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४६६ | भैषज्यरत्नावली । | [ रक्तपित्त - |
|---|
सिंहा और तीतर इन सब जीवोंका मांस एवं कषायवर्गकी सब औषधियाँ, गौका दूध, घी, बकरीका दूध, घी, भैंसका घी, कटहल, चिरौंजी ॥ ३६-३८ ॥-
रम्भाफलं कञ्चटतण्डुलीयपटोलवेत्राग्रमहाईकाणि ।
पुराणकूष्माण्डफलं च पक्वतालानि तद्बीजजलानि
वासा ॥ ३९ ॥ स्वादूनि बिम्बानि च दाडिमानि
खर्जूरधात्रीमिषिनालिकेलम् । कशेरुशृङ्गाटमरुष्कराणि
कपित्थशालूकपरूषकाणि ॥ ४० ॥ भूनिम्बशाकं पिचु-
मर्दपत्रं तुम्बी कलिङ्गानि च लाजसक्तुः । द्राक्षा सिता
माक्षिकमैक्षवश्च शीतोदकं चौद्भिदवारि चापि ॥ ४१ ॥
सेकोऽवगाहः शतधौतसर्पिरभ्यङ्गयोगः शिशिरप्रदेहः ।
हिमानिलश्चन्दनमिन्दुपादो यथा विचित्राश्च मनो-
ऽनुकूलाः ॥ ४२ ॥
केलेकी फली, नाडीका शाक, चौलाईका शाक, परवल, बेंतका अग्रभाग, वन-अदरख, पुराना पेठा, पके ताड़के फल और उसके बीज, अडूसा मधुररसवाले पदार्थ, कन्दुुरी, अनार, खजूर, आमले, सौंफ, नारियल, कशेरू, सिंघाडे, भिलावा, कैथ, भसींडे, फालसे, चिरायता, नीमके पत्ते, लौंकी, तरबूज, खीलोंके सत्तू, दाख, मिश्री, शहद, ईखका रस, और ईखके रसके बनेहुए अन्य पदार्थ, शीतल जल, औद्भिदजल, शरीरपर शीतल जलका सिंचन, जलमें घुसकर स्नान, सौबार धोयेहुए-घीकी मालिश, शीतलवस्तुओंका प्रलेप, शीतल वायुका सेवन, लालचन्दन, चाँदनी मनको आनन्ददायक मधुर वार्त्तालाप ३९–४२॥
धारागृहं भूमिगृहं सुशीतं वैडूर्यमुक्तामणिधारणं च ।
रम्भोत्पलाम्भोरुहपत्रशय्या क्षौमाम्बरं चोपवनं सुशी-
तम् ॥ ४३ ॥ प्रियङ्कुकश्चन्दनरूषितानामालिङ्गनं चापि
वराङ्गनानाम् । पद्माकराणां सरितां हृदानां चन्द्रोद्यानां
हिमवद्दरीणाम् ॥ ४४ ॥ सुशीतलानां गिरिनिर्झराणां
श्रुतिप्रशस्तानिच कीर्त्तनानि । प्रकृष्टनीरं हिमवालुका
च मित्रं नृणां शोणितपित्तरोगे ॥ ४५ ॥