भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 585, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ५५३
रक्तपित्तक्षतक्षीणश्वासकासविनाशनम् ।
आयुःपुष्टिकरं चैव वाजीकरणमुत्तमम् ॥ ३ ॥
लाल चन्दन, सुगन्धवाला, नख, कूठ, मुलहठी, भूरिछरीला, पद्माख, मँजीठ, धूपसरल, देवदारु, पटोलपात, रोहिषतृण, पद्मकेशर, तेजपात, शिलाजीत, मुरा मांसी, शीतलचीनी, फूलप्रियंगु, नागरमोथा, हल्दी, दारुहल्दी, उसवा, अनन्तमूल कुटकी, लौंग, अगर, केशर, दारचीनी, रेणुका और नली (गन्धद्रव्य) इनका समान भाग मिश्रित कल्क १५ पल, तिलका तैल १ प्रस्थ, दहीका तोड ४ प्रस्थ और लाखका रस ४ प्रस्थ सबको एकत्र मिलाकर विधिपूर्वक तैलको सिद्ध करे। यह चन्दनादि तैल ग्रहदोषनाशक और बल, वर्णको उत्पन्न करता है। एवं रक्तपित्त क्षतक्षीण, श्वास, कास आदि रोगोंको नष्टकर आयुकी वृद्धि और पुष्टि करनेवाला है। यह अत्युत्तम वाजीकरण योग है १००-१०३ ॥
बृहच्चन्दनाद्यतैल ।
द्रव्याणि चन्दनादेस्तु चन्दनं रक्तचन्दनम् ॥
पत्तङ्गमथ कालीयागुरु कृष्णागुरूंणि च ॥ ४ ॥
देवद्रु सरलं पद्मं तृणानां पञ्चकं तथा
कर्पूरो मृगनाभिश्च लता कस्तूरिकाऽपि च ॥ ५ ॥
सिल्हकः कुंकुम नव्यं जातीफलकमेव च ।
जातीकोषं लवङ्गं च सूक्ष्मैला महती च सा ॥ ६ ॥
कंकोलफलं स्पृक्का पत्रकं नागकेशरम् ।
बालकं च तथोशीरं मांसी दारु सितापि च ॥ ७ ॥
कृतकर्पूरकश्चापि शैलेयं भद्रमुस्तकम् ।
रेणुका च प्रियङ्गुश्च श्रीवासो गुग्गुलुस्तथा ॥ ८ ॥
लाक्षा नखश्च रालश्च धातकीकुसुमं तथा ।
ग्रन्थिपर्णं च मञ्जिष्ठा तगरं सिक्थकं तथा ॥ ९ ॥
एतानि शाणमानानि कल्कीकृत्य शनैः पचेत् ।
अनेनाभ्यक्तगात्रस्तु वृद्धोऽशीतिसमोऽपि सः ॥ ११० ॥
युवा भवति शुक्राढ्यः स्त्रीणामत्यन्तवल्लभः ।
वन्ध्याऽपि लभते गर्भं वृद्धोऽपि तरुणायते ॥ ११ ॥