भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 685, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ६५३
उसको न दरिद्रता प्राप्त होती है और न कोई विघ्न उपस्थित होता है । इस तैलको संसारके कल्याणके लिये अश्विनीकुमारोंने निर्माण्ण किया है ॥ ३४-२३८ ॥
विष्णुतैल ।
शालपर्णी पृश्निपर्णी बला च बहुपुत्रिका ।
एरण्डस्य च मूलानि बृहत्योः पूतिकस्य च ॥ ३९ ॥
गवेधुकस्य मूलानि तथा सहचरस्य च ।
एतेषां पलिकैर्भागैस्तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २४० ॥
आजं वा यदि वा गव्यं क्षीरं दद्याच्चतुर्गुणम् ।
अस्य तैलस्य पक्वस्य शृणु वीर्यमतः परम् ॥ ४१ ॥
अश्वानां वातभग्नानां कुञ्जराणां तथैव च ।
अपुमांश्च नरः पीत्वा निश्चयेन पुमान् भवेत् ॥ ४२ ॥
शालपर्णी, पृश्निपर्णी, खिरेंटी, शतावर, अण्डकी जड, कटेरी, बडी कटेरीकी जड, दुर्गन्धकरञ्जकी जड, गरहेडुकी जड और पियावाँसेकी जड इन प्रत्येकके चार चार तोले कल्क और गौके अथवा बकरीके चार प्रस्थ दूधके साथ एक प्रस्थ ( ६४ तोले ) तिलका तेल मिलाकर यथाविधि पकाना चाहिये । अब इस प्रकार सिद्ध किये हुए तेलके वीर्यको कहता हू, उसको सुनो-यह तेल वातकी प्रबलतासे नष्ट अङ्गवाले हाथी और घोडोंके लिये अत्यन्त हितकर है । पुरुषत्वहीन मनुष्य इस तेलको पान करनेसे अवश्य पुरुषत्वको प्राप्त होता है ॥ ३९-४२ ॥
हृच्छूले पार्श्वशूले च तथैवार्द्धावभेदके ।
कामलापाण्डुरोगेषु शर्करास्वश्मरीषु च ॥ ४३ ॥
क्षीणेन्द्रिया नरा ये च जरसा जजरीकृताः ।
येषां चैव क्षयो व्याधिरन्त्रवृद्धिश्च दारुणा ॥ ४४ ॥
अर्दितं गलगण्डं च वातशोणितमेव च ।
स्त्रियो या न प्रसूयन्ते तासां चैव प्रदापयेत् ॥ ४५ ॥
गर्भमश्वतरी विन्द्यान्न च मृत्युवशं व्रजेत् ।
एतत्तैलवरं चैव विष्णुना परिकीर्त्तितम् ॥ ४६ ॥
हृदयशूल, पार्श्वशूल, अर्द्धावभेदक रोग, कामला, पाण्डुरोग, शर्कराका जाना, पथरीरोगमें एवं वृद्धताके कारण क्षीण होगई हैं इन्द्रिय जिनकी ऐसे और जीर्ण देह-