भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 686, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें६५४ भैषज्यरत्नावली । [ वातव्याधि-
वाले वृद्ध मनुष्योंको तथा क्षयरोग, दारुण अन्त्रवृद्धि, अर्दितवात, गलगण्डरोग और वातरक्तसे युक्तको तथा वन्ध्यास्त्रियोंको यह तेल सेवन करना चाहिये। इसके प्रभावसे खच्चरी भी गर्भको धारण करती है और इसको सेवन करनेवाला मनुष्य मृत्युको प्राप्त नहीं होता, इस अत्युत्तम तेलको विष्णु भगवान्ने वर्णन किया है ॥ २४३-२४६ ॥
बृहद्विष्णुतैल ।
पयोधरं चाश्वगन्धा जीवकर्षभकौ शठी ।
काकोली क्षीरकाकोली जीवन्ती मधुयष्टिका ॥ ४७ ॥
मधूरिका देवदारु पद्मकाष्ठं च शैलजम् ।
मांसी चैला त्वचं कुष्ठं वचा चन्दनकुङ्कुमम् ॥ ४८ ॥
मञ्जिष्ठा मृगनाभिश्च श्वेतचन्दनरेणुकम् ।
पर्णिन्यः कुन्दुरुखोटी च ग्रन्थिकं च नखी तथा ॥ ४९ ॥
एतेषां पलिकैर्भागैस्तैलस्यापि तथाऽऽढकम् ।
शतावरीरसं तुल्यं दुग्धं चापि समं पचेत् ॥ २५० ॥
नागरमोथा, असगन्ध, जिविक, ऋषभक, कचूर, काकोली, क्षीरकाकोली, जीवन्ती, मुलहठी, सौंफ, देवदारु, पद्माख, भूरिछरीला, बालछड, इलायची, दारचीनी, कूट, वच, लालचन्दन, केशर, मंजीठ, कस्तूरी, श्वेतचन्दन, रेणुका, शालपर्णी, पृश्निपर्णी, मुगवन, मषवन, कुन्दुरु, गठिवन और नख इन प्रत्येक औषधिका कल्क चार चार तोले एवं तिलका तैल १ आढक, शतावरका रस १ आढक और गोदुग्ध १ आढक लेवे । इन सबको एकत्र मिलाकर विधिपूर्वक तैलको पकावे ॥ ४७-२५० ॥
विष्णुतैलमिदं श्रेष्ठं सर्ववातविकारनुत् ।
ऊर्ध्ववातं तथा वातमङ्गनिग्रहमेव च ॥ ५१ ॥
शिरोमध्यगतं वातं मन्थास्तम्भं गलग्रहम् ।
हन्ति नानाविधं वातं सन्धिमज्जागतं तथा ॥
यस्य शुष्यति चैकाङ्गं गतिर्यस्य च विह्वला ॥ ५२ ॥
ये वातप्रभावा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः ।
सर्वांस्तान्नाशयत्याशु सूर्यस्तम इवोदितः ॥ ५३ ॥