भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 719, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ६८७
जम्बीरं बदरं द्राक्षा नागरङ्गं मधूकजम् । प्रसारणी गोक्षुरकः शुक्लांगी पारिभद्रकः ॥ ६१ ॥ पयांसि च पयःपेटी रुबुतैलं गवां जलम् । मत्स्यण्डिका च ताम्बूलं धान्याम्लं तिन्तिडीफलम् ॥ यथाश्रयं यथावस्थं यथावरणमेव हि । वातव्याधौ समुत्पन्ने पथ्यमेतन्नृणां भवेत् ॥६३॥
चिडिया, मुर्गा, मोर, तीतर आदि जंगलके पक्षियोंका मांस, शिलिन्द और पर्वत, ( मत्स्य विशेषैँ ) एवं नाका, गर्गरनामक मछली, कवयीमच्छ, इलिश मत्स्य, अरेंगा नामकी मछली, चुल्लकी ( उत्पलनाम मत्स्यविशेष ), कछुआ, शिशुमार ( जलजन्तु विशेष ), तिमिंगिल ( बडी मछली ), रोहमछली, मदगुरु मत्स्य, सींगोंवाली मछली, वर्मी मछली, केंकडा, छोटी मछली ये सब जन्तु एवं परवल, सहिंजना, बैंगन, लहसन, मीठा और खट्टा दोनों प्रकारका अनार, पका हुआ ताडका फल, आम, नीम, फालसे, जम्बीरीनिम्बू, बेर, दाख, नारंगी, महुएके फल, गन्ध प्रसारिणी गोखुरू, सिह्नालू, फरहद, दूध, कच्चानारियल, अण्डीका तैल, गोमूत्र, मिश्री, पान, काँजी और इमली ये सब पदार्थ वातरोगमें मनुष्योंको हितकर हैं ५८-४६३
वातव्याधिमें अपथ्य ।
चिन्ताप्रजागरणवेगविधारणानि छर्दिः श्रमोऽनशनता चणकाः कषायाः। नीवारकङ्गुशरवैणवकोरदूषश्यामाक-चूर्णकुरुविन्दमुखानि यानि ॥ ६४ ॥ धान्यानि तानि तृणजानि च राजमाषा मुद्गास्तडागसरिदम्बु यवः करीरम् । जम्बूः कशेरु तृणकं कमुकं मृणालं निष्पाव-बीजमपि तालफलास्थिमज्जा ॥६५ ॥ शालूकतिन्दुक-कठिल्लकबालतालं शिंबी च पत्रभवशाकमुदुम्बरं च । शीताम्बु रासभपयोऽपि विरुद्धमन्नं क्षारोऽपि शुष्कपललं क्षतजस्रुतिश्च ॥ ६६ ॥ क्षौद्रं कषायकटु-तिक्तरसा व्यवायो हस्त्यश्वयानमपि चंक्रमणं च खट्वा । आध्मानिनोऽर्दितवतोऽपि पुनर्विशेषात्स्नानं प्रदुष्ट-