भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 753, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 753

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ७२१


अठारह प्रकारके कुष्ठ, दोनों प्रकारका वातरक्त, शरीरकी विवर्णता और त्वचासम्बन्धी सब विकार शीघ्र नाश होते हैं ॥ ९३–९५ ॥

रुद्रतैल ।

पुनर्नवा निशा निम्बं वार्त्ताकुबृहतीत्वचम् ।
कण्टकारी करञ्जश्च निर्गुण्डीवृषमूलकम् ॥ ९६ ॥
अपामार्गं पटोलं च धुस्तूरं दाडिमीफलम् ।
जयन्तीमूलकं दन्ती प्रत्येकं कार्षिकद्वयम् ॥ ९७ ॥
त्रिफलायाः प्रदातव्यं द्विकर्षं च पृथक् पृथक् ।
दत्त्वा छिन्नरुहायाश्च द्वात्रिंशच्च पलानि च ॥
पाचयेद्भाजने तोये चतुर्थांशावशेषितम् ॥ ९८ ॥
कटुतैलस्य च प्रस्थं दुग्धं च तत्समं भवेत् ।
वासकस्वरसप्रस्थं मन्दमन्देन वह्निना ॥ ९९ ॥
गन्धं शठी च काकोली चन्दनं ग्रन्थिकं नखी ।
पूतिकं केशरं कुष्ठं प्रत्येकं कार्षिकं पुनः ॥ १०० ॥

काथके लिये गिलोयको ३२ पल लेकर ८ सेर जलमें पकावे । पकते पकते जब चौथाई भाग जलकर रहजाय तब उतारकर छान लेवे । फिर उस क्वाथमें पुनर्नवा, हल्दी, नीमकी छाल, बैंगन, बडीकटेरी, दारचीनी, कटेरी, दुर्गन्धकरञ्ज, सिहालु, अडूसेकी जड, चिरचिटा, पटोलपात, धतूरा, अनारका बक्कल, जयन्तीकी जड, दन्ती, हरड, बहेडा और आमला इन प्रत्येक ओषधिका कल्क दो दो कर्ष डालकर एवं सरसोंका तेल ६४ तोले, दूध ६४ तोले और अडूसेका स्वरस ६४ तोले इन सबको एकत्र मिलाकर मन्दमन्द अग्निके द्वारा तैलको पकावे । पश्चात् गन्धपाकके लिये काली अगर, कचूर, काकोली, सफेद चन्दन, गठिवन, नखी, दुर्गन्धकरञ्ज, नागकेशर और कूठ इन प्रत्येक औषधिका एक एक कर्ष परिमाण बारीक पीसकर मिला देवे ॥ ९६–१०० ॥

हस्तपादाङ्गुलीसन्धिगलितं स्फुटितं तथा ।
कृष्णं श्वेतं तथा रक्तं नानावर्णं सदाहकम् ॥ १ ॥
पामां विचार्चिकां कण्डूं त्वचं छायां च कालिनीम् ।
मसूरिकां मण्डलं च ज्वलनं च विसर्पकम् ॥ २ ॥
नाडीव्रणं मर्महीनं गात्रवैवर्ण्यदद्रुकम् ।
निहन्ति रक्तदोषं च भास्करस्तिमिरं यथा ॥ १०३ ॥

४६