भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 895, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 895

चिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ८६३

वंगाष्टक ।

रसं गन्धं मृतं लौहं मृतरूप्यं च खर्परम् ।
मृताभ्रकं मृतं ताम्रं सर्वतुल्यं च वङ्गकम् ॥ ४९ ॥
पुटेद्गजपुटे विद्वान् स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् ।
रक्तिद्वयप्रमाणे न मधुना लेहयेन्नरम् ॥
निशाचूर्णं क्षौद्रयुतं पिबेद्धात्रीरसं ह्यनु ॥ ५० ॥

शुद्ध पारा, गन्धक, लोहभस्म, खपरिया धातु, अभ्रकभस्म और ताँबैकी भस्म ये प्रत्येक समान भाग एवं वङ्गभस्म सबकी बराबर लेवे । इन सबको एकत्र खरल कर गजपुटमें स्थापन करके पकावे । जब स्वाङ्गशीतल होजाय तब निकाल कर बारीक पीसलेवे । इस रसको प्रतिदिन सुबहके समय दो रत्ती प्रमाण मधुमें मिलाकर चाटे अथवा हल्दीके चूर्ण और शहदके साथ मिलाकर खाय, पीछेसे आमलों के रसको पीवे ॥ ४९ ॥ ५० ॥

वङ्गाष्टकमिदं ख्यातं महादेवप्रकाशितम् ।
प्रमेहान्विशतिं हन्ति आमदोषं विषूचिकाम् ॥ ५१ ॥
विषमज्वरगुल्मार्शोमूत्रातीसारपित्तजित् ।
वीर्यवृद्धिं करोत्याशु सोमरोगनिबर्हणम् ॥ ५२ ॥

इस वङ्गाष्टकनामक रसको श्रीमहान्देवजीने प्रकट कियाहै । यह बीसों प्रमेहोंको एवं आमवात, विषूचिका, विषमज्वर गुल्म, बवासीर, मूत्राविकार, अतिसार और पित्तजन्य रोगोंको शीघ्र जीतता है इसी प्रकार अत्यन्त वीर्यकी वृद्धि करता है और स्त्रियोंके सोमरोगको नष्ट करता है ॥ ५१ ॥ ५२ ॥

मेहवज्र ।

भस्म सूतं मृतं कान्तं लौहभस्म शिलाजतु ।
शुद्धताप्यं शिला व्योषं त्रिफला बिल्वजीरकम् ॥ ५३ ॥
कपित्थं रजनीचूर्णं भृङ्गराजेन भावयेत् ।
त्रिंशद्वारं विशोष्याथ लिह्याच्च मधुना सह ॥ ५४ ॥
निष्कमात्रं हरेन्मेहान्मूत्रकृच्छ्रं सुदारुणम् !
महानिम्बस्य बीजं च षड्निष्कं पेषितं च यत् ॥ ५५ ॥
पलतण्डुलतोयेन घृतनिष्कद्वयेन च ।
एकीकृत्य पिबेच्चानु हन्ति मेहं चिरोत्थितम् ॥ ५६ ॥