भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 900, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें८६८ भेषज्यरत्नावली । [ प्रमेह-
वङ्गेश्वर रस १-२ ।
रसस्य भस्मना तुल्यं वङ्गभस्म प्रयोजयेत् ।
अस्य माषद्वयं हन्ति मेहान्क्षौद्रसमन्वितम् ॥ ८१ ॥
१- शुद्ध पारेकी भस्म और वङ्गभस्म समान भाग लेकर एकत्र खरल कर लेवे । नित्यप्रति प्रातःसमय इसमेंसे दो माशे प्रमाण लेके शहदमें मिलाकर सेवन करनेसे सब प्रमेह नष्ट होते हैं ॥ ८१ ॥
वङ्गं कान्तं च गगनं हेमपुष्पं समं समम् ।
कुमारीरसतो भाव्यं सप्तवारं भिषग्वरैः ॥ ८२ ॥
एष वङ्गेश्वरो नाम प्रमेहान्विंशतिं जयेत् ।
मूत्रकृच्छ्रं सोमरोगं पाण्डुरोगं महाश्मरीम् ॥ ८३ ॥
रसायनमिदं श्रेष्ठं नागार्जुनविनिर्मितम् ॥ ८४ ॥
२- वंग, कान्तसारलोह, अभ्रक और नागकेशर इन सबको एक एक तोला लेकर घीग्वारके रसमें सातवार भावना देवे । फिर अच्छे प्रकार घोटकर तीन तीन मासेकी वटी प्रस्तुत करलेवे । यह मूत्रकृच्छ्र, सोमरोग, पाण्डु और अश्मरी-रोगको दूर करता है । इस सुन्दर रसायनको नागार्जुनमुनिने निर्माण किया है ॥ ८२-८४ ॥
बृहद्वङ्गेश्वररस १-२ ।
वङ्गभस्म रसं गन्धं रूप्यं कर्पूरमभ्रकम् ।
कर्षं कर्षं मानमेषां सूतांघ्रि हेम मौक्तिकम् ॥
केशराजरसैर्भाव्यं द्विगुञ्जाफलमानतः ॥ ८५ ॥
१- वङ्गभस्म, शुद्ध पारेकी भस्म, शुद्ध गन्धक, रूपाभस्म, कपूर और अभ्रक ये प्रत्येक दो दो तोले, सुवर्णभस्म ६ माशे और मोतीभस्म ६ माशे लेवे । सबको एकत्रकर भाङ्गरके रसमें खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनावे ॥ ८५ ॥
प्रमेहान्विंशतिं हन्ति साध्यासाध्यं न संशयः ।
मूत्रकृच्छ्रं तथां पाण्डुं धातुस्थं च ज्वरं जयेत् ॥ ८६
हलीमकं रक्तपित्तं वातपित्तकफोद्भवम् ।
ग्रहणीमामदोषं च मन्दाग्नित्वमरोचकम् ॥ ८७ ॥
एतान्सर्वान्निहन्त्याशु वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ८८ ॥