भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 905, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ८५३
प्रमेहचिन्तामणि ।
मृतसुताभ्रवङ्गं च स्वर्णं लौहं प्रकल्पयेत् ।
मौक्तिकं च प्रवालं च माक्षिकं सममाहरेत् ॥ १५ ॥
कन्यानीरेण सम्मर्द्य द्विगुञ्जाफलमानतः ।
छायाशुष्का वटी कार्या भक्षणीया प्रयत्नतः ॥ १६ ॥
प्रमेहान्विंशतिं हन्ति बहुमूत्रं च सोमकम् ।
अश्मरीं मूत्रकृच्छ्रं च मूत्राघातं सुदारुणम् ॥
वृष्यो बलकरो हृद्यः शुक्रवृद्धिकरः परः ॥ ११७ ॥
पारद, अभ्रक, वङ्ग, सोना, लोहा, मोती, मूँगा और सोनामाखी इन सबकी भस्मको समान भाग लेकर घोग्वारके रसमें उत्तम विधिसे खरल करके दो दो रत्तीकी गोलियाँ बनावे । फिर छायामें सुखाकर रखलेवे । इसको यथानियम सेवन करनेसे बीसों प्रकारके प्रमेह, बहुमूत्र, सोमरोग, पथरी, मूत्रकृच्छ्र और दारुण मूत्राघातप्रभृति रोग शमन होते हैं । यह रस पुष्टिकारक, बलदायक, हृदयको हितकारी व वीर्यकी अत्यन्त वृद्धि करनेवाला है ॥ ११५-११७ ॥
शाल्मलीघृत ।
शाल्मलीद्रवसंयुक्तं सर्पिश्छागीपयोऽन्वितम् ।
अश्वगन्धां वरीं रास्नां मुसलीं विश्वभेषजम् ॥ १८ ॥
अनन्तां मधुकं द्राक्षां दत्त्वा च पलमानतः ।
पचेन्मन्दाग्निना वैद्यः पात्रे मृत्परिनिर्मिते ॥ १९ ॥
प्रमेहान्निखिलान्हन्ति शुक्रमेहं विशेषतः ।
क्लैब्यं धातुक्षयं शोषं कासं चैतद्वरं घृतम् ॥ १२० ॥
सेमलकी मुसलीका रस दो सेर, बकरीका घी दो सेर, बकरीका दूध दो सेर एवं असगन्ध, शतावर, रायसन, मुसली, सोंठ, अनन्तमूल, मुलहठी और दाख इनके चार चार तोले चूर्णको लेवे । सबको ८ सेर जलमें मन्द मन्द अग्निसे पकावे । पककर जब घृतमात्र शेष रहजाय तब उतारकर स्वच्छ मिट्टीके बर्त्तनमें भरकर रखदेवे । इस घृतको सेवन करनेसे सर्वप्रकारके प्रमेह विशेषकर शुक्रप्रमेह, नपुंसकता, धातुक्षीणता, शोष, खाँसी आदि विकार जाय ॥
दाडिमाद्यघृत ।
दाडिमस्य तु बीजानि कृमिघ्नस्य च तण्डुलाः ।
रजनी चविकाऽजाजी त्रिफला नागरं कणा ॥ १२१ ॥