भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 907, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 907

चिकित्सा ] भाषाटीकासहितः ! ८९५

उत्तम पकेहुए अनारके ६४ पल बीजोंको कूटकर २५६ पल जलमें पकावे । पकते २ जब चौथाई भाग जल शेष रहजाय तब उतारकर छानलेवे । पुनः इस क्वाथमें गोघृत ६४ तोले एवं अनारका छिल्का, चव्य, कालाजीरा, बायविडङ्ग, हल्दी, दारुहल्दी, दाख, खजूर, ताडका माथा, नीलकमल, गजपीपल, अजमोद, बकायन, काकोली, सोंठ, वच, देवदारु, चव्य, कूठ, कुम्भेरे, मुलहठी, श्यामालता, इन्द्रवारुणी, मूर्वा, वंशलोचन, काकडासिंगी, धनियां, कुल्थी, महामेदा, नीमकी छाल, कटाई, कटेरी, दण्डोत्पल, त्रिफला, अडूसा, सातला और निर्गुण्डीकी जड इन सब औषधियोंके कल्कको समान भाग मिलाकर एक सेर तथा पाकके लिये जल आठ सेर डालदेवे । फिर सबको एकत्रकर उत्तम विधिसे घृतको सिद्ध करे ॥ २६-१३० ॥

प्रमेहं वातिकं हन्ति पैत्तिकं श्लैष्मिकं तथा ।
हृच्छूलं वस्तिजं शूलं मूत्राघातांस्त्रयोदश ॥ ३१ ॥
हिक्कां श्वासं च कासं च यक्ष्माणं सर्वहृपिणम् ।
स्वरक्षयमुरोरोगं रक्तपित्तमरोचकम् ॥ ३२ ॥
ये च प्रमेहजा रोगास्तान्सर्वांन्नाशयत्यपि ।
दाडिमाद्यमिदं सर्वप्रमेहानां निषूदनम् ॥ ३३ ॥
अश्विभ्यां निर्मितं ह्येतत्प्रमेहकरिकेसरी ॥ १३४ ॥

यह दाडिमाद्यनामवाला घृत सर्वप्रकारके प्रमेहों और तज्जन्य उपद्रवों तथा उपर्युक्त सम्पूर्णरोगोंको शीघ्र नष्ट करता है । इसको अश्विनीकुमारोंने रचा है, यह प्रमेहरूपी गजको हनन करनेके लिये सिंहके समान है ॥ ३१-१३४ ॥

महादाडिमाद्यघृत ।

दाडिमस्य फलप्रस्थं प्रस्थं च यवतण्डुलम् ।
कुलत्थप्रस्थमादाय घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ३५ ॥
शतावरीरसप्रस्थं गव्यदुग्धं च तत्समम् ।
कल्कः सार्द्धपिचुर्द्राक्षा खर्जूरं त्रिफला तथा ॥ ३६ ॥
रेणुका चाष्टवर्गं च देवदारु निशाद्वयम् ।
बिम्बी कुष्ठकमेला च विदार्य्यतिबला तथा ॥
शिलात्वचमुशीरं च शुद्धं कृष्णाभ्रचूर्णकम् ॥ ३७ ॥

अनारके दाने १ प्रस्थ, जौके चावल १ प्रस्थ और कुलथी १ प्रस्थ लेवे। सबको अठगुने जलमें पृथक् पृथक् पकाकर चतुर्थांशावशिष्ट क्वाथको ग्रहण करे । उस-