भारतकोश
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा

स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,416 पृष्ठ

पृष्ठ 960, कुल 1416 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 960
९२८भैषज्यरत्नावली ।[ प्लीहा-यकृत्-

यकृत्प्लीहारिलौह ।

हिङ्गुलसम्भवं सूतं गन्धकं लौहमभ्रकम् ।
तुल्यं द्विगुणताम्रं तु शिला च रजनी तथा ॥ ८४ ॥
जयपालं टङ्कणं च शिलाजतु समं रसात ।
एतत्सर्वं समाहृत्य चूर्णीकृत्य विमिश्रयेत् ॥ ८५ ॥
दन्ती त्रिवृच्चित्रकं च निर्गुण्डी त्र्यूषणं तथा ।
आर्द्रकं भृङ्गराजश्च रसैरेषां पृथक् पृथक् ॥
भावयित्वा वटीं कुर्याद्बदरास्थिमितां भिषक् ॥ ८६ ॥

सिंगरफसे निकलाहूआ पारा, शुद्ध गन्धक, लोहा, अभ्रक ये प्रत्येक एक एक तोला, ताँबा, मैनसिल और हल्दी ये प्रत्येक दो दो तोले, शुद्ध जमालघोटा, सुहागा और शिलाजीत ये प्रत्येक एक एक तोला लेवे । इन सबोंको एकत्रितकर बारीक चूर्ण करलेवे । अनन्तर इस चूर्णको दन्ती, निसोत, चीता, निर्गुण्डी, त्रिकुटा, अदरख और भाङ्गरा इनके रसमें अलग अलग भावना देकर बेरकी गुठलीकी समान गोलियाँ बनालेवे ॥ ८४-८६ ॥

प्लीहानं यकृतं चैव चिरकालानुबन्धनम् ।
एकजं द्वन्द्वजं चैव सर्वदोषभवं तथा ॥ ८७ ॥
हन्त्यादष्टोदरानाहज्वरं पाण्डुं च कामलाम् ।
शोथं हलीमकं हन्ति मन्दाग्नित्वमरोचकम् ॥ ८८ ॥
यकृत्प्लीहारिनामेदं लौहं जगति दुर्लभम् ॥ ८९ ॥

इसकी प्रतिदिन १-१ गोली सेवन करे तो यह प्लीहा, यकृतरोग, बहुत पुरानी प्लीहा, एकदोषजन्य, द्विदोषजन्य या त्रिदोषोत्पन्न आठों प्रकारके उदररोग, अफारा, ज्वर, पाण्डु, कमलवाय, हलीमक, सूजन, मन्दाग्नि, अरुचि आदि रोगोंका विनाश करती है । यह यकृत्प्लीहारिनामक लौह संसारमें दुर्लभ है ॥ ८७-८९ ॥

यकृदारिलौह ।

द्विकर्षं लौहचूर्णस्य गगनस्य पलार्द्धकम् ।
कर्षं शुद्धं मृतं ताम्रं लिम्पाकांघ्रित्वचः फलम् ॥ ९० ॥
मृगाजिनभस्मपलं सर्वमेकत्र कारयेत् ।
नवगुञ्जाप्रमाणेन वटिकां कारयेद्भिषक् ॥ ९१ ॥