भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 973, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ेंचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ९४१
पीपलका कल्क एक सेर, घृत एक सेर और दूध ४ सेर इनको एकत्र मिलाकर घृतको सिद्ध करे। यह प्लीहा, मन्दाग्नि, यकृतरोगको नाश करता है ॥ ६९ ॥
चित्रकपिप्पलीघृत ।
पिप्पलीचित्रकान्मूलं पिष्ट्वा सम्यग्विपाचयेत् ।
घृतं चतुर्गुणं क्षीरं यकृत्प्लीहोदरापहम् ॥ १७० ॥
पीपल और चीतेकी जड समान भाग मिश्रित इनका चूर्ण एक सेर, घृत एक सेर और दूध ४ सेर लेवे। फिर सबको एकत्रकर उत्तम प्रकार घृतको पकावे। यह घृत यकृत, प्लीहा और उदरविकारको दूर करता है ॥ १७० ॥
रोहीतकघृत ।
रोहीतकत्वचः श्रेष्ठाः पलानां पञ्चविंशतिः ।
कोलद्विप्रस्थसंयुक्तं कषायमुपकल्पयेत् ॥ ७१ ॥
पलिकैः पञ्चकोलैश्च तैः सर्वैश्चापि तुल्यया ।
रोहीतकत्वचा पिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ७२ ॥
प्लीहाभिवृद्धिं शमयेदेतदाशु प्रयोजितम् ।
तथा गुल्मज्वरश्वासकृमिपाण्डुत्वकामलाः ॥ ७३ ॥
रोहेडा वृक्षकी छाल २५ पल और बडीबेरकी छाल २ प्रस्थ ( १२८ तोले ) लेकर चौगुने जलमें पकावे। चतुर्भागावशिष्ट जल रहनेपर उतारकर छान लेवे। फिर इस काढेमें पीपल, पीपलामूल, चव्य, चीता और सोंठ इनमेंसे प्रत्येकका चूर्ण चार चार तोले, रोहेडेकी छालका चूर्ण २० तोले और घृत ६४ तोले डालकर पकावे। यह रोहीतकघृत बढीहुई तिल्ली, गुल्म, ज्वर, श्वास, कृमि, पाण्डु और कामलाप्रभृति व्याधियोंको तत्काल शमन करता है ॥ ७१-७३ ॥
महारोहीतकघृत ।
रोहीतकात्पलशतं क्षोदयेद्वदराढकम् ।
साधयित्वा जलद्रोणे चतुर्भागावशेषितम् ॥ ७४ ॥
घृतप्रस्थं समावाप्य छागीक्षीरं चतुर्गुणम् ।
तस्मिन्दद्यादिमान्कल्कान्सर्वास्तानक्षसंमितान् ॥ ७५ ॥
व्योषं फलत्रिकं हिङ्गु यमानी तुम्बुरुर्विडम् ।
अजाजी कृष्णलवणं दाडिमं देवदारुच ॥ ७६ ॥
पुनर्नवा विशाला च यवक्षारं तु पौष्करम् ।