भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल) द्वारा
स्रोत: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (उद्गम)
पृष्ठ 986, कुल 1416 में से
संदर्भ में पढ़ें९५४ ] भैषज्यरत्नावली । [ शोथ-
तेलिया, तूतिया, एलुआ, ताम्रभस्म, खपरिया, सोनामाखी और कांतलोह इनको एक एक तोला लेवे । फिर सबको एकत्रित करके कज्जली बनालेवे । इसमेंसे आधी कज्जली अलग रखदेवे और आधीको सिम्हाड, मालकाँगनी, कोयल, अरणी और लालचीतेकी जड इनके रसोंमें क्रमशः पृथक् पृथक् भावना देवे । तदनंतर सरसोंके दानेकी बराबर गोलियाँ बनालेवे ॥ ६०–६४ ॥
ततः सप्त वटीर्दद्यादुष्णेन सह वारिणा ।
अनुपानं च कर्त्तव्यं कज्जल्याः कणया सह ॥ ६५ ॥
सन्निपातज्वरे चैव सशोथे ग्रहणीगदे ।
पाण्डुरोगेऽग्निमान्द्ये च विविधे विषमज्वरे ॥ ६६ ॥
शुक्रमज्जागते दद्यान्न तु कासे कदाचन ।
नित्यं दध्ना च भोक्तव्यं सिता नित्यं तथैव च ॥ ६७ ॥
स्नातव्यं ह्यभिया नित्यं वयोदोषानुसारतः ।
अलवणं वारिहीनं दधि पथ्यं सदा भवेत् ॥ ६८ ॥
इनमेंसे सात गोलियोंको गरम जलके साथ सेवन करे और ऊपरसे रक्खी हुई कज्जलीमें पीपलका चूर्ण मिलाकर अनुपान करे । इस वटीको संनिपातज्वर शोथयुक्त संग्रहणी, पांडुरोग, मंदाग्नि, विषमज्वर, वीर्य्य और मज्जागत ज्वरमें देवे । किंतु खाँसीमें कदापि न देवे । इसपर प्रतिदिन दहीके साथ मिश्री मिलाकर भोजन करे और रोगीको अपनी अवस्था तथा वातपित्तादि दोषोंकी अनुकूलताको विचारकर नित्य स्नान करना चाहिये । इस औषधिपर नमक और जल अपथ्य है तथा दही सर्वथा पथ्य है ॥ ६५–६८ ॥
शोथभस्मलोह ।
त्रिकटु त्रिफला द्राक्षा पौष्करं सजलं शठी ।
लौहं वचा लवङ्गं च शृङ्गी त्वक् शतपुष्पिका ॥ ६९ ॥
विभीतकं विडङ्गं च धातकीपुष्पमेव च ।
एतानि समभागानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ॥ ७० ॥
सर्वद्रव्यसमं चात्र सुशुद्धं लौहकिट्टकम् ।
कुटजस्य रसेनापि म्रक्षयेत्परियत्नतः ॥ ७१ ॥
वेष्टितं जम्बुपत्रेण पङ्केन परिलेपयेत् ।
ततो गजपुटे पक्त्वा स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् ॥ ७२ ॥