भक्तियोग (स्वामी विवेकानन्द - हिन्दी अनुवाद)

भक्ति के लक्षण ११

है, 'जो मुझमें सतत युक्त हैं और प्रीतिपूर्वक मेरा भजन करते हैं, उन्हें मैं ऐसा बुद्धियोग देता हूँ, जिससे वे मुझे प्राप्त हो जाते हैं।' इसी लिए कहा गया है कि जिसे यह प्रत्यक्ष अनुभवात्मक स्मृति अत्यन्त प्रिय है, उसी को परमात्मा वरण करते हैं, वही परमात्मा की प्राप्ति करता है; क्योंकि जिनका स्मरण किया जाता है, उन परमात्मा को यह स्मृति अत्यन्त प्रिय है। यह निरन्तर स्मृति ही 'भक्ति' शब्द द्वारा अभिहित हुई है।"*

---

* ध्यानम् च तैलधारावत् अविच्छिन्नस्मृतिसन्तानरूपा ध्रुवा स्मृतिः। "स्मृत्युपलम्भे सर्वग्रन्थीनाम् विप्रमोक्षः" इति ध्रुवायाः स्मृतेः अपवर्गोपायत्वश्रवणात्। सा च स्मृतिः दर्शनसमानाकारा; "भिद्यते हृदयग्रन्थिः, छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे," इति अनेन ऐकार्थ्यात्। एवम् च सति "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" इति अनेन निदिध्यासनस्य दर्शनरूपता विधीयते। भवति च स्मृतेः भावनाप्रकर्षात् दर्शनरूपता। वाक्यकारेण एतत् सर्वम् प्रपञ्चितम्। 'वेदनम्' उपासनम् स्यात्, तद्विषये श्रवणात् इति सर्वासु उपनिषत्सु मोक्षसाधनतया विहितम् 'वेदनम्' उपासनम् इति उक्तम्। "सकृत् प्रत्ययम् कुर्यात्, शब्दार्थस्य कृतत्वात्, प्रयाजादिवत्" इति पूर्वपक्षम् कृत्वा "सिद्धम् तु उपासनशब्दात्" इति वेदनम् असकृत् आवृत्तम् मोक्षसाधनम् इति निर्णीतम्। "उपासनम् स्यात् ध्रुवा अनुस्मृतिः दर्शनात् निर्वचनात् च" इति तस्य एव वेदनस्य उपासनरूपस्य असकृत् आवृत्तस्य ध्रुवानुस्मृतित्वम् उपवर्णितम्। सा इयम् स्मृतिः दर्शनरूपा प्रतिपादिता, दर्शनरूपता च प्रत्यक्षतापत्तिः। एवम् प्रत्यक्षतापन्नाम् अपवर्गसाधनभूताम् स्मृतिम् विशिनष्टि,—"न अयम् आत्मा वचनेन लभ्यः, न मेधया, न बहुना श्रुतेन; यम् एव एष वृणुते तेन लभ्यः, तस्य एष आत्मा विवृणुते तनुम् स्वाम्" इति अनेन केवलश्रवण-मनन-निदिध्यासनानाम् आत्मप्राप्त्यनुपायत्वम् उक्त्वा "यम् एव एष आत्मा वृणुते, तेन एव लभ्यः" इति उक्तम्। प्रियतमः एव हि वरणीयः भवति, यस्य अयम् निरतिशयप्रियः, स एव अस्य प्रियतमः भवति। यथा अयम् प्रियतमः आत्मानम् प्राप्नोति, तथा स्वयम् एव भगवान् प्रयतते इति भगवता एव उक्तम्—"तेषाम् सततयुक्तानाम्