भक्तियोग (स्वामी विवेकानन्द - हिन्दी अनुवाद)

१८

भक्तियोग

हैं, "यदि तुम कहो कि ऐसा नहीं है, वेदों में तो ऐसे अनेक श्लोक हैं, जो इसका खण्डन करते हैं, तो वास्तव में वेदों के उन-उन स्थानों पर केवल निम्न देवलोकों के सम्बन्ध में ही मुक्तात्मा का ऐश्वर्य वर्णित है।" § यह भी एक सरल मीमांसा है। यद्यपि रामानुज समष्टि की एकता स्वीकार करते हैं, तथापि

अतः सत्य संकल्पत्व-परमसाम्योपपत्तये समस्तजगनियमनरूपम् अपि मुक्तस्य ऐश्वर्यम इति। एवम् प्राप्ते प्रचक्ष्महे—जगद्व्यापारवर्जम् इति। जगद्व्यापारः-निखिलचेतनाचेतनस्वरूपस्थिति-प्रवृत्तिभेदनियमनम्, तद्वर्जम् निरस्तनिखिलतिरोधानस्य निर्व्याजब्रह्मानुभवरूपम् मुक्तस्य ऐश्वर्यम्। कुतः ? प्रकरणात्—निखिल जगन्नियमनम् हि परम् ब्रह्म प्रकृत्य आम्नायते—"यतः वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तत् विजिज्ञासस्व, तत् ब्रह्म" इति। यदि एतत् निखिलजगनियमनम् मुक्तानाम् अपि साधारणं स्यात्, ततः च इदम् जगदीशवरत्वरुपम् ब्रह्मलक्षणम् न संगच्छते; असाधारणस्य हि लक्षणत्वम्। तथा "सत्_ एव सोम्य इदम् अग्रे आसीत् एकम् एव अद्वितीयम्, तत्_ ऐक्षत बहुस्याम् प्रजायेय इति, तत् तेजः असृजत" "ब्रह्म वा इदम् एकम् एव अग्रे आसीत, तत् एकम् सत् न व्यभवत्, तत् श्रेयो रूपम् असृजत क्षत्रम्—यानि एतानि देवक्षत्राणि,—इन्द्रः, वरुणः, सोमः, रुद्रः, पर्जन्यः, यमः, मृत्युः, ईशानः इति" "आत्मा वा इदम् एकः एव अग्रे आसीत्, न अन्यत् किञ्चन मिषत्, स ऐक्षत लोकान् नु सृजा इति, स इमान् लोकान् असृजत" "एकः ह वै नारायणः आसीत्, न ब्रह्मा, न ईशानः, न इमे द्यावापृथिवि, न नक्षत्राणि, न आपः, न अग्निः, न सोमः, न सूर्यः, स एकाकी न रमेत, तस्य ध्यानान्त, स्थस्य एका कन्या दश इन्द्रियाणि" इति आदिषु, "यः पृथिव्याम् तिष्ठन् पृथिव्याः अन्तरः" इति आरम्य "यः आत्मनि तिष्ठन्" इति आदिषु च निखिलजगनियमनम् परमपुरुषम् प्रकृत्य एव श्रूयते। असन्निहितत्वात् च—न च एतेषु निखिलजगनियमन प्रसंगेषु मुक्तस्य सन्निधानम् अस्ति, येन जगद्व्यापारः तस्य अपि स्यात्। —ब्रह्मसूत्र, रामानुज भाष्य, ४।४।१७

§ "प्रत्यक्षोपदेशात् इति चेत् न, अधिकारिमंडलस्थोक्तेः।"

इस सूत्र (ब्रह्मसूत्र ४।४।१८) का रामानुज भाष्य देखिए।