भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 235, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंआनन्दमयस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २१७
मुक्तिरित्यर्थः । तद्योगं शास्ति शास्त्रम्- 'यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽ- निलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते, अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नु- दरमन्तरं कुरुते, अथ तस्य भयं भवति' (त० २।७) इति । एतदुक्तं भवति- यदै- तस्मिन्नान्दमयेऽल्पमप्यन्तरमतादात्म्यरूपं पश्यति, तदा संसारभयान्न निवर्तते । यदा त्वेतस्मिन्नानन्दमये निरन्तरं तादात्म्येन प्रतितिष्ठति, तदा संसारभयान्निवर्तत इति । तच्च परमात्मपरिग्रहे घटते, न प्रधानपरिग्रहे जीवपरिग्रहे वा । तस्मादानन्दमयः परमात्मेति स्थितम् ।
इदं त्विह वक्तव्यम्- 'स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः' । 'तस्माद्वा एतस्माद- न्नरसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः' तस्मात् 'अन्योऽन्तर आत्मा मनो- मयः' तस्मात् 'अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः' (तै० २।१,२,३,४) इति च विकारार्थे मयट्प्रवाहे सत्यानन्दमय एवाकस्मादर्धजरतीयन्यायेन कथमिव मयटः प्राचुर्यार्थत्वं ब्रह्मविषयत्वं चाश्रीयत इति ? मान्त्रवर्णिकब्रह्माधिकारादिति चेत्, -न, अन्नमयादीना- मपि तर्हि ब्रह्मत्वप्रसङ्गः । अत्राह - युक्तमन्नमयादीनामब्रह्मत्वं, तस्मात्तस्मादान्तरस्या- न्तरस्यान्यस्यान्यस्यात्मन उच्यमानत्वाद्, आनन्दमयात्तु न कश्चिदन्य आन्तर आत्मो-
भामती स्वमतपरिग्रहार्थमेकदेशिमतं दूषयति ॐ इदं त्विह वक्तव्यम् इति ॐ । एष तावदुत्सर्गो यत्— ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति ब्रह्मशब्दात्प्रतीयते । विशुद्धं ब्रह्म, विकृतं त्वानन्दमयशब्दतः ॥
भामती-व्याख्या विक है। आशय यह है कि "यदा ह्येवैष एतस्मिन् अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते" (तै. उ. २।७) इस श्रुति के द्वारा आनन्दमय पदार्थ के साथ जो जीव की तद्रूपापत्ति दिखाकर मुक्ति का स्वरूप दिखाया गया है, वह तभी उपपन्न हो सकता है, जब कि आनन्दमय पदार्थ को ब्रह्मरूप माना जाय ] ॥ १७-१९ ॥
एकदेशी के मत का निरास - कथित एकदेशी के मत में यह प्रश्न उठता है कि “स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः” (तै. उ. २।१), “तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमायाद् अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः” (तै. उ. २।२), “तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयाद् अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः” (तै. उ. २।३), “तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयाद् अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः” (तै. उ. २।४), “तस्माद्वा एतस्माद् विज्ञानमयाद् अन्योऽन्तर आत्मा आनन्दमयः” (तै. उ. २।५) यहाँ सब पाँच वाक्यों में 'मयट्' का प्रयोग हुआ है, पूर्व के चार वाक्यों में तो 'मयट्' विकारार्थक है किन्तु पञ्चम वाक्य में 'मयट्' प्राचुर्यार्थक मान लिया गया, यह क्यों ? विकारार्थक 'मयट्' के प्रवाह में अकस्मात् एक मयट् को प्राचुर्यार्थक क्योंकर माना जा सकता है ? यहाँ तो 'अर्धजरतीय' न्याय लागू होता है [ अर्धजरतीयन्याय का स्पष्टीकरण करते हुए सोमेश्वर भट्ट कहते है— “केनचित्पाशुपतेन सर्व- जरत्या योषितोऽनुपभोग्यत्वात् सर्वतरुण्याश्च वृद्धेऽप्यरुचिप्रसङ्गाद् अर्धजरत्यानयने दूतः प्रेषितः” (न्या. सु. पृ. १३५) । आधी बूढ़ी और आधी तरुणी स्त्री का निर्माण या अन्वेषण जैसे असंगत है, वैसे ही एक प्रवाह में पठित कुछ मयट् प्रत्ययों को विकारार्थक और कुछ को प्राचुर्यार्थक मानना असंगत है। इस न्याय के लिए 'आधा तीतर और आधा बटेर' की कहावत प्रचलित है ] ।
ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति ब्रह्मशब्दात् प्रतीयते । विशुद्धं ब्रह्म विकृतं त्वानन्दमयशब्दतः ॥
२८