भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 293, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 293

मनोमयस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् २७५

कयाचिदपेक्षया सम्भवति । यथा समस्तवसुधाधिपतिरपि हि सन्नयोध्याधिपतिरिति व्यपदिश्यते । कया पुनरपेक्षया सर्वगतः सन्नीश्वरोऽर्भकौका अणीयांश्च व्यपदिश्यत इति ? निचाय्यत्वादेवेति ब्रूमः । एवमणीयस्त्वादिगुणगणोपेत ईश्वरस्तत्र हृदयपुण्डरीके निचाय्यो द्रष्टव्य उपदिश्यते, यथा शालग्रामे हरिः । तत्रास्य बुद्धिविज्ञानं ग्राहकम् । सर्वगतोऽपीश्वरस्तत्रोपास्यमानः प्रसीदति । व्योमवच्चैतद् द्रष्टव्यम् । यथा सर्वगतमपि सद् व्योम सूचीपाशाद्यपेक्षयार्भकौकोऽणीयश्च व्यपदिश्यते; एवं ब्रह्मापि । तदेवं निचाय्यत्वापेक्षं ब्रह्मणोऽर्भकौकस्त्वमणीयस्त्वं च न पारमार्थिकम् । तत्र यदाशङ्क्यते—हृदायतनत्वाद् ब्रह्मणो हृदायतनानां च प्रतिशरीरं भिन्नत्वाद्विम्बायातनानां च शुकादीनामनेकत्वसावयवत्वानित्यत्वादिदोषदर्शनाद् ब्रह्मणोऽपि तत्प्रसङ्ग इति, तदपि परिहृतं भवति ॥ ७ ॥

संभोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥ ८ ॥

व्योमवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणः सर्वप्राणिहृदयसम्बन्धाद्, चिद्रूपतया च शारीराद-


भामती

त्संसारिता, यो हि परतन्त्रः सोऽन्येन बन्धनागारे प्रवेश्येत, न तु स्वतन्त्रः, इति वाच्यम् । नहि तद्भागस्य जीवस्य सम्प्रतितनो बन्धनागारप्रवेशिता येनानुयुज्येत, किन्त्वयमनादिः पूर्वपूर्वकर्मविद्यासंस्कारनिबन्धना नानुयोगमर्हति । न चैतावता ईश्वरस्यानीशता, नह्युपकरणाद्यपेक्षिता कर्तुः स्वातन्त्र्यं विहन्ति । तस्माद्यत्किञ्चिदेतदपोति ।

विशेषादिति वक्तव्ये वैशेष्याभिधानमात्यन्तिकं विशेषं प्रतिपादयितुम् । यथा ह्यविद्याकल्पितः सुखादिसम्भोगोऽविद्यात्मन एव जीवस्य युज्यते, न तु निर्मृष्टनिखिलाविद्यातद्वासनस्य शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य परमात्मन इत्यर्थः । शेषमतिरोहितार्थम् ॥ ३-८ ॥


भामती-व्याख्या

शङ्का — ब्रह्म सर्वज्ञ, सर्वशक्ति-समन्वित (स्वतन्त्र) है, उसमें अकस्मात् संसारित्व (जीवभाव) उपपन्न नहीं हो सकता, क्योंकि जो अल्पज्ञ और परतन्त्र होता है, वही किसी शासक के द्वारा बन्धनागार में डाला जाता है, स्वतन्त्र पुरुष नहीं।

समाधान — ब्रह्म के अंशभूत जीव में संसारिता आज पैदा नहीं हुई, कि उसके लिए यह प्रश्न उठता कि 'कुतोऽकस्मादस्य संसारिता ?' संसारिता तो अनादि है और जीव के पूर्व-पूर्व जन्मों में अर्जित कर्म, अविद्या और संस्कार के द्वारा उत्तरोत्तर संसरण होता जाता है। अविद्यादि की अपेक्षा होने से ईश्वर में स्वातन्त्र्य नहीं रहता—ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि कुलालादि में दण्ड, चक्रादि की अपेक्षा होने पर भी घटादि का स्वतन्त्रकर्तृत्व नष्ट नहीं होता। अतः भेदाश्रित सभी आक्षेप निर्मूल हो जाते हैं क्योंकि भेद वास्तविक नहीं, आविद्यिक मात्र है ॥ ६-७ ॥

"सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न, वैशेष्यात्"—इस सूत्र में जीव और ब्रह्म का आत्यन्तिक भेद बताने के लिए 'विशेषात्'—ऐसा न कह कर 'वैशेष्यात्' ऐसा अभिधान किया गया है, क्योंकि अविद्या के द्वारा कल्पित सुखादि रूप सम्भोग अविद्यारूप जीव में ही बन सकता है, अविद्या एवं अविद्या-जन्य संस्कार से रहित, शुद्ध, बुद्ध, मुक्तस्वरूप ब्रह्म में नहीं हो सकता—इस प्रकार का वैशिष्ट्य 'वैशेष्य' पद में विहित भावार्थक 'ष्यञ्' प्रत्यय के द्वारा ही आविष्कृत होता है। अवशिष्ट भाष्य अत्यन्त स्पष्टार्थक है ॥ ८ ॥