भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 292, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 292
२७४ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. १ पा. २ सू. ७

शारीरः' इत्यादिना ? श्रुतिस्तु—'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता' ( बृ० ३।७।२३ ) इत्येवंजातीयका परमात्मनोऽन्यमात्मानं वारयति । तथा स्मृतिरपि—'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत' ( गी० १३।२ ) इत्येवंजातीयकेति । अत्रोच्यते—सत्यमेवैतत्, पर एवात्मा देहेन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिभिः परिच्छिद्यमानो बालैः शारीर इत्युपचर्यते । यथा घटकरकाद्युपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परिच्छिन्नवदवभासते, तद्वत् । तदपेक्षया च कर्मकर्तृत्वादिभेदव्यवहारो न विरुध्यते, प्राक् 'तत्त्वमसि' इत्यात्मैकत्वोपदेशग्रहणात् । गृहीते त्वात्मैकत्वे बन्धमोक्षादिसर्वव्यवहारपरिसमाप्तिरेव स्यात् ॥ ६ ॥

अर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥ ७ ॥

अर्भकमल्पम्, ओको नीडम्, 'एष म आत्माऽन्तर्हृदये' ( छा० ३।१४।३ ) इति परिच्छिन्नायतनत्वात्, स्वशब्देन च 'अणीयान् व्रीहेर्वा यवाद्वा' इत्यणीयस्त्वव्यपदेशात्, शारीर एवाराग्रमात्रो जीव इहोपदिश्यते, न सर्वगतः परमात्मेति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम् । अत्रोच्यते—नायं दोषः, न तावत्परिच्छिन्नदेशस्य सर्वगतत्वव्यपदेशः कथमप्युपपद्यते, सर्वगतस्य तु सर्वदेशेषु विद्यमानत्वात्परिच्छिन्नदेशव्यपदेशोऽपि

भामती व्यपदेशाच्च भेदाभेदावेकत्र भाविकौ भवितुमर्हतो विरोधादित्युकतम् । तस्मादेकमिह तात्त्विकमतात्त्विकं चेतरत् । तत्र पौर्वापर्येणाद्वैतप्रतिपादनपरत्वाद्वेदान्तानां द्वैतप्रहाणस्य मानान्तरस्याभावात्तद्वाघानाच्च, तेनाद्वैतमेव परमार्थः । तथा चानुपपत्तेस्त्वित्यस्यासङ्गतार्थमिव्यतः । परिहरति ॐ सत्यमेवैतत्, पर एवात्मा देहेन्द्रियमनोबुद्धयुपाधिभिरवच्छिद्यमानो बालैः शारीर इत्युपचर्यते ॐ । अनाद्यविद्यावच्छेदलब्धजीवभावः पर एवात्मा स्वतो भेदेनावभासते । तादृशाञ्च जीवानामाविद्या, न तु निरुपाधिको ब्रह्मणः । न चाविद्यायां सत्यां जीवात्मविभागः, सति च जीवात्मविभागे तदाश्रयाऽविद्येत्यन्योन्याश्रयमिति साम्प्रतम् । अनादित्वेन जीवाविद्ययोर्बीजाङ्कुरवदनवक्लृप्तेरयोगात् । न च सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेश्च स्वतः कुतोऽकस्मा-

भामती-व्याख्या होता है, उनमें भेद और अभेद—दोनों तात्त्विक क्योंकर रह सकेंगे ? भेद और अभेद परस्पर अत्यन्त विरुद्ध होने के कारण एकत्र नहीं रह सकते, अतः भेद और अभेद में से यहाँ एक वास्तविक और दूसरा काल्पनिक मानना होगा । वेदान्त-वाक्यों के पौर्वापर्य को देख कर अभेद में तात्पर्य स्थिर होता है, भेद-ग्रह में अन्य कोई प्रमाण सुलभ नहीं, प्रत्युत “नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा, नान्योऽतोऽस्ति श्रोता' ( बृह. उ. ३।७।२३ ) इत्यादि श्रुतियों के द्वारा भेद का निषेध किया गया है । परिशेषतः जीव और ब्रह्म का अभेद ही पारमार्थिक सिद्ध होता है, अतः “अनुपपत्तेस्तु न शारीरः”—यह सूत्र संगतार्थक नहीं रह जाता, क्योंकि जब जीव ब्रह्म से भिन्न ही नहीं, तब जीव का निषेध और ब्रह्म का विधान क्योंकर हो सकेगा ?

उक्त शङ्का का परिहार-भाष्य है—“सत्यमेवैतत् । पर एवात्मा देहेन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिभिरवच्छिद्यमानो बालैः शारीर इत्युपचर्यते”। अर्थात् अनादि अविद्यारूप अवच्छेदक का भेद पाकर परमात्मा ही जीवरूप से पृथक् अवभासित होता है । उन्हीं जीवों की अविद्या मानी जाती है, उपाधि-रहित ब्रह्म की नहीं। अविद्या के होने पर जीव और ब्रह्म का विभाग एवं जीव-ब्रह्म का भेद होने पर जीवाश्रित अविद्या सिद्ध होगी—इस प्रकार अन्योन्याश्रय दोष क्यों नहीं होता ? ऐसे प्रश्न का उत्तर देने के लिए अविद्या का अनादि विशेषण लगाया है । जीव और अविद्या का बीज और अंकुर के समान अनादि प्रवाह होने के कारण अन्योन्याश्रय दोष नहीं माना जाता ।

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 292, कुल 639 में से · BharatKosha