भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 470, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४५२ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ३ सू. ४३ |
|---|
प्राचीमपि दिशं प्रस्थापितः प्रतीचीमपि दिशं प्रतिष्ठेत । यतो न बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेना Napasta नावस्थावत्त्वं संसारित्वं वा विवक्षति, किं तर्हि ? अवस्थारहितत्वमसंसारित्वं च । कथमेतदवगम्यते ? यत् 'अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहि' इति पदे पदे पृच्छति । यच्च 'अनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषः (बृ० ४।३।१४,१५) इति पदे पदे प्रतिवक्ति । 'अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वान् शोकान्हृदयस्य भवति' (बृ० ४।३।२२) इति च । तस्मादसंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम् ॥ ४२ ॥
पत्यादिशब्देभ्यः ॥ ४३ ॥
इतश्चासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम् । यदस्मिन्वाक्ये पत्यादयः शब्दा असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपराः संसारिस्वभावप्रतिषेधनाश्च भवन्ति । 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः' इत्येवंजातीयका असंसारिस्वभावप्रतिपादनपराः 'स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान्' इत्येवंजातीयकाः
भामती
स्थावत्त्वं विवक्ष्यते । अपि त्ववस्थानामुपजनापायधर्मकत्वेन तदतिरिक्तमवस्थारहितं परमात्मानं विवक्षति ॐ उपरितनवाक्यसन्दर्भालोचनाद् इति ॐ ॥ ४२ ॥
ॐ सर्वस्य वशी ॐ वशः सामर्थ्यं सर्वस्य जगतः प्रभवत्ययम्, व्यूहावस्थानसमर्थ इति । अत एव सर्वस्येशानः सामर्थ्येन ह्ययमुक्तैन सर्वस्येशे तदिच्छानुविधानाज्जगतः । अत एवं सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य नियन्तान्तर्यामीति यावत् । किञ्च स एवम्भूतो हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषो विज्ञानमयो न साधुना कर्मणा भूयानुत्कृष्टो भवतीत्येवमाद्याः श्रुतयोऽसंसारिणं परमात्मानमेव प्रतिपादयन्ति । तस्माज्जीवात्मानं मानान्त-
भामती-व्याख्या
भी उस परमात्मरूपता का ही उपोद्बलक है। "यस्तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासात्"—इत्यादि भाष्य का आशय यह है कि उक्त प्रकरण के मध्य में जो "एवमेवार्यं पुरुष एतावुभावनुसंचरति स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं च" (बृह. उ० ४।३।१८) इस प्रकार स्वप्न और बुद्ध (जाग्रत) अवस्था का उल्लेख किया गया है, उस से अवस्थावत्ता का प्रतिपादन विवक्षित नहीं, अपि तु जैवी अवस्थाओं की उत्पत्ति-विनाशरूपता के द्वारा जीव से भिन्न अवस्था-रहित परमात्मा विवक्षित है, क्योंकि 'अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतम् (बृह० उ० ४।३।१३) इत्यादि उत्तरभावी वाक्यसन्दर्भ की आलोचना से वैसा ही सिद्ध होता है ॥ ४२ ॥
"सर्वस्य वशी, सर्वस्येशानः, सर्वस्याधिपतिः" (बृह० उ० ४।४।२२) इत्यादि वाक्यों के घटकीभूत 'अधिपति'—इत्यादि शब्दों के द्वारा भी परमात्मा के प्रतिपादन में तात्पर्य पर्यवसित होता है। 'सर्वस्य वशी' यहाँ 'वश' शब्द का अर्थ है—सामर्थ्य। वह ईश्वर समस्त विश्व का प्रभु है, इस जगत् के व्यूहन् (विभाजन या सर्जन) और अवस्थान (पालन) में समर्थ है। अत एव "सर्वस्येशानः" अर्थात् उक्त सामर्थ्य के आधार पर यह विश्व का शासन करता है। ईश्वर की इच्छा का अनुसरण जगत् का पत्ता-पत्ता करता है। इसी लिए परमात्मा "सर्वस्याधिपतिः" विश्व का नियन्ता या अन्तर्यामी कहा जाता है। इतना सब कुछ करने पर भी वह विज्ञानमय पुरुषोत्तम न तो साधु (पुण्य) कर्म से लेपायमान (उत्कृष्ट) होता है और न असाधु कर्म (पाप) से निकृष्ट होता है। इस प्रकार के श्रुति-वचन संसारातीत परमात्मा का ही प्रतिपादन करते हैं। फलतः "योऽयं विज्ञानमयः"—