भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 469, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंविज्ञानमयस्य ब्रह्मत्वम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ४५१
बाह्याभ्यन्तरवेदनप्रसङ्गे सति तत्प्रतिषेधसंभवात् । प्राज्ञः परमेश्वरः, सर्वज्ञत्वलक्षणया प्रज्ञया नित्यमवियोगात् । तथोत्क्रान्तावपि 'अयं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जन् याति' ( बृ० ४।३।३५ ) इति जीवाद्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति । तत्रापि शारीरो जीवः स्यात्, शरीरस्वामित्वात्, प्राज्ञस्तु स एव परमेश्वरः । तस्मात् सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन व्यपदेशात्परमेश्वर एवात्र विवक्षित इति गम्यते । यदुक्तमाद्यन्तमध्येषु शारीरलिङ्गात्तत्परत्वमस्य वाक्यस्येति । अत्र ब्रूमः - उपक्रमे तावत् 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' इति न संसारिस्वरूपं विवक्षितं किं तर्हि ? अनद्य संसारिस्वरूपं परेण ब्रह्मणाऽस्यैकतां विवक्षति । यतो 'ध्यायतीव लेलायतीव' इत्येवमाद्युत्तरग्रन्थप्रवृत्तिः संसारिधर्मनिराकरणपरा लक्ष्यते । तथोपसंहारेऽपि यथोपक्रममेवोपसंहरति - स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' इति । योऽयं विज्ञानमय प्राणेषु संसारी लक्ष्यते स वा एष महानज आत्मा परमेश्वर एवास्माभिः प्रतिपादित इत्यर्थः । यस्तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासात्संसारिस्वरूपविवक्षां मन्यते, स
भामती
रिक्तस्य तस्याभावः तत्प्रतिपादका हि शतश आगमा ईक्षतेर्नाशब्दं गतिसामान्यादित्यादिभिः सूत्रैस्सम्बैर्निरूपपादिताः । न चात्रापि संसार्यतिरिक्तपरमात्मसङ्कीर्त्तनाभावः, सुषुप्त्युत्क्रान्त्योस्तत्सङ्कीर्त्तनात् । न च प्राज्ञस्य परमात्मनो जीवाद्भेदेन सङ्कीर्त्तने सति सम्भवे राहोः शिर इतिवदौपचारिकं युक्तम् । न च प्राज्ञशब्दः प्रज्ञाप्रकर्षशालिनि निरूढवृत्तिः कथञ्चिदल्पज्ञविषयो व्याख्यातुमुचितः । न च प्रज्ञाप्रकर्षोऽसङ्कुचद्वृत्तिर्विदितसमस्तवैदितव्यात्सर्वविदोऽन्यत्र सम्भवति । न चेष्यम्भूतो जीवात्मा, तस्मात् सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन जीवात् प्राज्ञस्य परमात्मनो व्यपदेशाद्योऽयं विज्ञानमय इत्यादिना जीवात्मानं लोकसिद्धमनूद्य तस्य परमात्मभावोऽनधिगतः प्रतिपाद्यते । न च जीवात्मानुवादमात्रपराण्येतानि वचांसि । अनधिगतार्थववोधपरं हि शाब्दं प्रमाणं न त्वनुवादमात्रनिष्ठं भवितुमर्हति । अत एव च संसारिणः परमात्मभावविधानायादिमध्यावसानेष्वनुवाद्यतयाऽवमर्श उपपद्यते । एवं च महत्त्वं चाजत्वं च सर्वगतस्य नित्यस्यात्मनः सम्भवान्नापेक्षकं कल्पयिष्यते । यस्तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासादिति नानेनाव-
भामती-व्याख्या
का बोधक माना जाता है ? प्रथम कल्प उचित नहीं, क्योंकि जीव से भिन्न परमात्मा के प्रतिपादक सैकड़ों श्रुति वाक्य हैं, जिनका उपपादन “ईक्षतेर्नाशब्दम्” ( ब्र. सू. १।१।५ ), “गतिसामान्यात्” ( ब्र. सू. १।१।१० ) इत्यादि सूत्रों में किया गया है । यहाँ ( प्रकृत में ) भी संसारी से अतिरिक्त परमात्मा के उल्लेख का अभाव नहीं, क्योकि सुषुप्ति और उत्क्रान्ति में उसी का उल्लेख किया गया है । जब कि जीव से वस्तुतः भिन्न परमात्मा का प्राज्ञरूप से निरूपण हो सकता है, तब 'राहोः शिरः' के समान कथित अभेद में भेदोपचार की क्या आवश्यकता ? 'प्राज्ञ' शब्द का रूढ़ अर्थ है - प्रकृष्ट ज्ञानवान्, वैसा परमेश्वर ही है, जीव नहीं, क्योंकि जीव में सर्वज्ञता नहीं अल्पज्ञता या अपकृष्ट ज्ञान है । अतः जीव के लिए 'प्राज्ञ' शब्द का प्रयोग करना उचित नहीं । फलतः “योऽयं विज्ञानमयः” - इस वाक्य के द्वारा लोक-प्रसिद्ध जीव का अनुवाद करके सुषुप्ति और उत्क्रान्ति में समनुस्यूत प्राज्ञरूपता ( परमात्मरूपता ) का विधान किया जाता है, क्योंकि जीव की ब्रह्मरूपता अन्य किसी प्रमाण से अधिगत नहीं । आगम प्रमाण का प्रामाण्य अनधिगतार्थ की बोधकता में ही निहित है, केवल अनुवादपरता में शास्त्रों की सार्थकता नहीं हो सकती । परमात्मरूपता का विधान करने के लिए ही प्रकरण के आदि, मध्य और अन्त में जीव का अनुवाद किया जाना अत्यन्त उचित और उपपन्न है । 'महान् अजः' - ऐसा जो जीव के लिए व्यवहार किया गया है, वह