भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 472, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ें| ४५४ | ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् | [ अ. १ पा. ४ सू. १ |
|---|
प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः।
( १ आनुमानिकाधिकरणम् । सू० १-७ )
आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृही- तेर्दर्शयति च ॥ १ ॥
ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तम् — 'जन्माद्यस्य यतः' (ब्र० १।१।२ ) इति। तल्लक्षणं प्रधानस्यापि समानमित्याशङ्क्य तदशब्दत्वेन निराकृतम् 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' (ब्र० १।१।५) इति। गतिसामान्यं च वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मकारणवादं प्रति न प्रधानकारणवादं प्रतीति प्रपञ्चितं गतेन ग्रन्थेन ।
इदं त्विदानीमवशिष्टमाशङ्क्यते — यदुक्तं प्रधानस्याशब्दत्वम् , तदसिद्धम् , कासुचिच्छाखासु प्रधानसमर्पणाभासानां शब्दानां श्रूयमाणत्वात् । अतः प्रधानस्य कारणत्वं वेदसिद्धमेव महद्भिः परमर्षिभिः कपिलाप्रभृतिभिः परिगृहीतमिति प्रसज्यते;
भामती
स्यादेतत् — ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तं जन्माद्यस्य यत इति, तच्चेदं लक्षणं न प्रधानादौ गतं येन व्यभिचारादलक्षणं स्यात्, किन्तु ब्रह्मण्येवेतीक्षतेर्नाशब्दमिति प्रतिपादितम् । गतिसामान्यञ्च वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मकारणवादं प्रति विद्यते, न प्रधानकारणवादं प्रतीति प्रपञ्चितमधस्तनेन सूत्रसन्दर्भेण, तत्किमवशिष्यते यदर्थमुत्तरः सन्दर्भ आरभ्यते । न च महतः परमव्यक्तमित्यादीनां प्रधाने समन्वयेऽपि व्यभिचारः। नह्येते प्रधानकारणत्वं जगत आहुः । अपि तु प्रधानसद्भावमात्रम् । न च तत्सद्भावमात्रेण जन्माद्यस्य यत इति ब्रह्मलक्षणस्य किञ्चिद्धीयते । तस्मादनर्थक उत्तरः सन्दर्भ इत्यत आह ॐ ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय इति ॐ । न प्रधानसद्भावमात्रं प्रतिपादयन्ति महतः परमव्यक्तमित्यादयः किन्तु जगत्कारणं प्रधानमिति । महतः परमित्यत्र हि परशब्दोऽविप्रकृष्टपूर्वकालत्वमाह । तथा च कारणत्वम्,
भामती-व्याख्या
संगति—महर्षि बादरायण ने "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" (ब्र. सू. १।१।१) इस सूत्र के द्वारा प्रतिज्ञात जिज्ञासा के विषयीभूत ब्रह्म का लक्षण किया—"जन्माद्यस्य यतः" (ब्र. सू. १।१।२)। उक्त लक्षण सांख्याभिमत प्रधानादि अलक्ष्यभूत पदार्थों में अतिप्रसक्त नहीं "ईक्षतेर्नाशब्दम्" (ब्र. सू. १।१।५)। उसके अनन्तर उसी परीक्षा का विस्तार करते हुए यह सिद्ध किया कि वेदान्त-वाक्यों की गतिसामान्यता (पर्यवसायिता) ब्रह्मकारणतावाद में ही है, प्रधानादिकारणतावाद में नहीं। शास्त्र का समग्र कलेवर है—(१) उद्देश, (२) लक्षण और (३) परीक्षा। तीनों प्रथम अध्याय के तीन पादों के द्वारा ही सुसम्पादित हो चुके, अब और क्या शेष रह गया, जिसके लिए परभावी सूत्रों का महान् आतान-वितान प्रस्तुत किया महर्षि ने ? "महतः परमव्यक्तम्" (कठो. १।३।११) इत्यादि वेदान्त-वाक्यों का सांख्य-सम्मत प्रधान (प्रकृति) तत्त्व में समन्वय होने पर भी उक्त ब्रह्म-लक्षण की प्रधानादि में अतिव्याप्ति नहीं होती, क्योंकि इन वेदान्त-वाक्यों के द्वारा प्रधानकारणतावाद का प्रतिपादन नहीं किया गया, अपितु प्रधानादि का केवल सद्भाव कथित है। आकाशादि के समान प्रधानादि के सद्भाव से ब्रह्म-लक्षण पर कोई आँच नहीं आती, अतः उत्तरभावी ग्रन्थ (सूत्र-सन्दर्भ) निरर्थक क्यों न मान लिया जाय ? इस प्रश्न का उत्तर भाष्यकार दे रहे हैं—"ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तमित्यादि"। इसका आशय यह है कि "महतः परमव्यक्तम्"—इत्यादि वाक्य केवल प्रधानादि के सद्भावमात्र का प्रतिपादन ही नहीं करते, अपितु उनकी स्पष्ट उद्घोषणा है कि "प्रधानं जगतः कारणम्"। 'महतः परम्'—यहाँ 'पर'