भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

[ ब्रह्मैव जगदुपादानम् ] हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् ५३१

वेदान्तवादस्य, देवलप्रभृतिभिश्च कैश्चिद्धर्मसूत्रकारैः स्वग्रन्थेष्वाश्रितः, तेन तत्प्रतिषेधे यत्नोऽतीव कृतो नाण्वादिकारणवादप्रतिषेधे । तेऽपि तु ब्रह्मकारणवादपक्षस्य प्रतिपक्षत्वात्प्रतिषेद्धव्याः । तेषामप्युपोद्बलकं वैदिकं किंचिल्लिङ्गमापातेन मन्दमतीन्प्रतिभायादिति । अतः प्रधानमल्लनिबर्हणन्यायेनातिदिशति — एतेन प्रधानकारणवादप्रतिषेधन्यायकलापेन सर्वेऽण्वादिकारणवादा अपि प्रतिषिद्धतया व्याख्याता वेदितव्याः । तेषामपि प्रधानवदशब्दत्वाच्छब्दविरोधित्वाच्चेति । व्याख्याता व्याख्याता इति पदाभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति ॥ २८ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादकृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये प्रथमाध्यायेऽव्यक्तादिसंदिग्धपदमात्रसमन्वयाख्यश्चतुर्थः पादः समाप्तः ॥ ४ ॥

इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्ये समन्वयाख्यः प्रथमोऽध्यायः ॥

---

भामती

प्रतिज्ञालक्षणं लक्ष्यमाणे पदसमन्वयः ।
वैदिकः स च तत्रैव नान्यत्रेत्यत्र साधितम् ॥ २८ ॥

इति श्रीमद्वाचस्पतिमिश्रविरचिते श्रीमच्छारीरकभाष्यविभागे भामत्यां प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
सम्पूर्णश्च प्रथमोऽध्यायः ॥

---

भामती-व्याख्या

प्रतिज्ञालक्षणं वक्ष्यमाणे पदसमन्वयः ।
वैदिकः स च तत्रैव नान्यत्रेत्यत्र साधितम् ॥

इस अध्याय के प्रथम सूत्र में प्रतिज्ञा की गई — “यथातो ब्रह्मजिज्ञासा, द्वितीय सूत्र में लक्षण किया गया — “जन्माद्यस्य यतः” । लक्ष्यमाण ब्रह्म में वेदान्त-वाक्यों का समन्वय चतुर्थ सूत्र में कहा — “तत्त समन्वयात्” । वह ( वेदान्त-वाक्य-समन्वय ) वहीं ( प्रथम, द्वितीय और तृतीय — इन तीनों पादों में ही ) वर्णित है, अन्यत्र ( चतुर्थ पाद में ) नहीं । इस प्रकार इस प्रथम अध्याय में समन्वयार्थ का सम्यक् प्रतिपादन किया गया है ॥ २८ ॥

रामेऽन्वेति श्रुतिः सर्वा लीलेव च परापरा ।
किमित्यन्वयमीप्सन्ति वेदान्तस्यैव केवलम् ॥ १ ॥
वेदान्ताधिकृते क्षेत्रे कथमन्यद् विचार्यताम् ।
साक्षादन्वयमादाय वेदान्तस्यैव पुरः स्थितिः ॥ २ ॥
स्वरूपाद् यत्परः सर्वो वेदान्तवचसां चयः ।
प्रकृत्या चारु तद् ब्रह्म दिष्ट्या रूपं ममैव तत् ॥ ३ ॥
वाक्यादेव गुरोर्यस्य दृष्टिरेषा समुद्गता ।
वन्दे विदितवेद्यं तं करुणावरुणालयम् ॥ ४ ॥

श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्वामिश्रीऋषिरामशिष्यस्वामियोगीन्द्रानन्दकृतायां भामतीव्याख्यायां प्रथमोऽध्यायः समाप्तः