भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)
Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi
वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा
स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 551, कुल 639 में से
संदर्भ में पढ़ेंब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्
द्वितीयोऽध्यायः।
प्रथमः पादः
[ सांख्ययोगकाणादादिस्मृतिभिः वेदान्तसमन्वयविरोधपरिहारः ]
( १ स्मृत्यधिकरणम् । सू० १-२ )
प्रथमेऽध्याये सर्वज्ञः सर्वेश्वरो जगत उत्पत्तिकारणम्, मृत्सुवर्णादय इव घटरुचकादीनाम्, उत्पन्नस्य जगतो नियन्तृत्वेन स्थितिकारणं, मायावीव मायायाः। प्रसारितस्य च जगतः पुनः स्वात्मन्येवोपसंहारकारणं, अवनिरिव चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य। स एव च सर्वेषां न आत्मेत्येतद्वेदान्तवाक्यसमन्वयप्रतिपादनेन प्रतिपादितम्। प्रधानादिकारणवादाश्चाशब्दत्वेन निराकृताः। इदानीं स्वपक्षे स्मृतिन्याय-विरोधपरिहारः, प्रधानादिवादानां च न्यायाभासोपबृंहितत्वं, प्रतिवेदान्तं च सृष्ट्या-दिप्रक्रियाया अविगीतत्वमित्यस्यार्थजातस्य प्रतिपादनाय द्वितीयोऽध्याय आरभ्यते। तत्र प्रथमं तावत्स्मृतिविरोधमुपन्यस्य परिहरति -
स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ॥ १ ॥
यदुक्तं ब्रह्मैव सर्वज्ञं जगतः कारणमिति, तदयुक्तम्, कुतः ? स्मृत्यनवकाशदोष-
भामती
वृत्तवर्तिष्यमाणयोः समन्वयविरोधपरिहारलक्षणयोः सङ्गतिप्रदर्शनार्थं च सुखग्रहणाय चैतयोः संक्षेपतस्तात्पर्यार्थमाह ॐ प्रथमेऽध्याये इति ॐ । अनपेक्षवेदान्तवाक्यस्वरससिद्धसमन्वयलक्षणस्य विरोध-तत्परिहाराभ्यामाक्षेपसमाधानकरणादनेन लक्षणेनास्ति विषयविषयिभावः सम्बन्धः। पूर्वलक्षणार्थो हि विषयस्तद्गोचरतदाक्षेपसमाधानयोरिव च विषयीति । तदेवमध्यायमवतार्य तदवयवमधिकरणमवतार-यति । ॐ तत्र प्रथमं तावद् इति ॐ । तन्यते व्युत्पाद्यते मोक्षसाधनमनेनेति तन्त्रं, तदेवाख्या यस्याः सा
भामती-व्याख्या
रामो विजयतां राजा वीरः शस्त्रभृतां वरः।
ओरोपितोऽद्य संग्रामो दारुणो द्वैतिभिः सह॥
सङ्गति—विगत समन्वयाध्याय और इस विरोधपरिहाराध्याय की सङ्गति दिखाने एवं सुखपूर्वक अधिगति कराने के लिए दोनों अध्यायों की विषय-वस्तु का संक्षिप्त वर्णन किया जाता है—"प्रथमेऽध्याये"। प्रत्यक्षादि प्रमाणों से निरपेक्ष वेदान्त का प्रामाण्य सुस्थिर है। वेदान्त-विचारात्मक इस दर्शन के प्रथम अध्याय का इस द्वितीय अध्याय के साथ विषय-विषयीभाव सम्बन्ध है, क्योंकि जो विरोध या आक्षेप और उसका परिहार या समाधान इस अध्याय में वर्णित है, वह पूर्वाध्याय के समन्वय को विषय करता है, जैसे कि इस प्रथम अधिकरण में पूर्वपक्षी का आक्षेप है—सृष्टिविषयक वेदान्त-वाक्यों का ब्रह्म में समन्वय उचित नहीं और सिद्धान्ती ने उसका परिहार करते हुए उक्त समन्वय को उचित ठहराया है। अध्यायों की संगति दिखाकर अध्याय के अवयवभूत अधिकरण का अवतरण प्रस्तुत करते हुए कहा गया है—"तत्र प्रथमं तावत् स्मृतिविरोधमुपन्यस्य परिहरति"।
विषय--सृष्टि-प्रतिपादक वेदान्त-वाक्यों का ब्रह्म में समन्वय।
पूर्वपक्ष—पूर्वाध्याय में सर्वज्ञ ब्रह्मगत जगत्कारणत्व की स्थापना न्याय-संगत नहीं, क्योंकि वैसा मानने पर प्रधानादि-प्रतिपादक सांख्य-स्मृति अत्यन्त निरवकाश होकर निरर्थक