सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 624, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 624
६०६ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम्[ अ. २ पा. १ सू. २९

आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि ॥ २८ ॥

अपि च नैवात्र विवदितव्यं—कथमेकस्मिन्ब्रह्मणि स्वरूपानुपमर्देनैवानेकाकारा सृष्टिः स्यादिति । यत आत्मन्यप्येकस्मिन्स्वप्नदृशि स्वरूपानुपमर्देनैवानेकाकारा सृष्टिः पठ्यते—'न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते' (बृ० ४।३।१०) इत्यादिना । लोकेऽपि देवादिषु मायाव्यादिषु च स्वरूपानुपमर्देनैव विचित्रा हस्त्यश्वादिसृष्टयो दृश्यन्ते । तथैकस्मिन्नपि ब्रह्मणि स्वरूपानुपमर्देनैवानेकाकारा सृष्टिर्भविष्यतीति ॥ २८ ॥

स्वपक्षदोषाच्च ॥ २९ ॥

परेषामप्येष समानः स्वपक्षे दोषः । प्रधानवादिनोऽपि हि निरवयवमपरिच्छिन्नं शब्दादिहीनं प्रधानं सावयवस्य परिच्छिन्नस्य शब्दादिमतः कार्यस्य कारणमिति स्वपक्षः । तत्रापि कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वात्प्रधानस्य प्राप्नोति, निरवयवत्वाभ्युपगमलोपो वा । ननु नैव तैर्निरवयवं प्रधानमभ्युपगम्यते, सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः, तेषां साम्यावस्था प्रधानं तैरेवावयवैस्तत्सावयवमिति । नैवंजातीयकेन सावयवत्वेन प्रकृतो दोषः परिहर्तुं पार्यते । यतः सत्त्वरजस्तमसामप्येकैकस्य समानं निरवयवत्वम् । एकैकमेव चेतरद्वयानुगृहीतं सजातीयस्य प्रपञ्चस्योपादानमिति समानत्वात्स्वपक्षदोषप्रसङ्गस्य । तर्काप्रतिष्ठानात्सावयवत्वमेवेति चेत्, एवमप्यनित्यत्वादिदोषप्रसङ्गः । अथ शक्तय एव कार्यवैचित्र्यसूचिता अवयवा

भामती

अनेन स्फुटितो मायावादः । स्वप्नदृगात्मा हि मनसैव स्वरूपानुपमर्देन रथादीन् सृजति ॥२८॥
चोदयति ॐ ननु नैव इति ॐ । परिहरति ॐ नैवंजातीयकेन इति ॐ । यद्यपि समुदायः सावयवस्तथापि प्रत्येकं सत्त्वादयो निरवयवाः । नह्यस्ति सम्भवः सत्त्वमात्रं परिणमते न रजस्तमसी इति । सर्वेषां सम्भूयपरिणामाभ्युपगमात् । प्रत्येकं चानवयवानां कृत्स्नपरिणामे मूलोच्छेदप्रसङ्गः, एकदेश-

भामती-व्याख्या

"आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि" - इस सूत्र के द्वारा सूत्रकार ने वेदान्त का मुख्य सिद्धान्त 'मायावाद' स्फुटित किया है । सूत्रस्थ आत्मा स्वप्न-द्रष्टा विवक्षित है, क्योंकि वहाँ अपने स्वरूप को जैसे-का-तैसा अक्षुण्ण रख कर रथादिरूप विचित्र प्रपञ्च का सर्जन कर लेता है ॥ २८ ॥

आक्षेपवादी कहता है—'ननु नैव तैर्निरवयवम्" । अर्थात् सूत्रकार ने जो "स्वपक्षदोषाच्च" कह कर दोष दिया, वह सांख्य-पक्ष में तभी लागू हो सकता है, जब कि प्रधान (प्रकृति) निरवयव हो, किन्तु सत्त्व, रज और तम — इन तीन लड़ियों से बटी हुई प्रकृतिरूप रज्जु निश्चितरूप से सावयव है, सांख्याचार्यों ने भी कहा है—"सावयवं परतन्त्रम्" (सां० का० १०) ।

उक्त आक्षेप का परिहार है—'नैवं जातीयकेन सावयवत्वेन" । अर्थात् सत्त्व रज और तम का समूह यद्यपि सावयव है, तथापि प्रत्येक गुण निरवयव है, अव्यक्त है । "तद्विपरीतमव्यक्तम्" (सां. का. १०) ऐसा कह कर उसमें सावयवत्व का विपर्यय (निरवयवत्व) सिद्ध किया गया है । ऐसा कभी सम्भव नहीं कि अकेला निरवयव सत्त्व गुण परिणत हो, रजो गुण और तमो गुण परिणत न हों । तीनों गुण मिल कर ही किसी कार्य के रूप में परिणत होते हैं, जैसा कि ईश्वर कृष्ण ने कहा है—"अन्योऽन्यजननमिथुनवृत्तयश्च गुणाः" (सां. का. १२) । प्रत्येक निरवयव गुण यदि समग्रतया परिणत होता है, तब गुणरूप मूल तत्त्व का उच्छेद हो जायगा