सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

भामती (वाचस्पति मिश्र - ब्रह्मसूत्र शाङ्करभाष्य चतुःसूत्री हिन्दी व्याख्या)

Bhamati of Vachaspati Mishra Hindi

वाचस्पति मिश्र (व्याख्याकार: स्वामी योगेन्द्रानन्द) द्वारा

स्रोत: Brahma Sutra Shankara Bhashya with Vachaspati Mishra Bhamati and Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 631, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 631

लीलामात्रं सृष्टिः ] | हिन्दीसहितभामतीसंवलितम् | ६१३


वैषम्यनैर्घृण्ये नेश्वरस्य प्रसज्येते । कस्मात् ? सापेक्षत्वात् । यदि हि निरपेक्षः केवल ईश्वरो विषमां सृष्टिं निर्मिमीते, स्यातामेतौ दोषौ—वैषम्यं नैर्घृण्यं च, न तु निरपेक्षस्य निर्मातृत्वमस्ति । सापेक्षो हीश्वरो विषमां सृष्टिं निर्मिमीते । किमपेक्षत इति चेत्, धर्माधर्मावपेक्षत इति वदामः । अतः सृज्यमानप्राणिधर्माधर्मापेक्षा विषमा सृष्टिरिति नायमीश्वरस्यापराधः । ईश्वरस्तु पर्जन्यवद् द्रष्टव्यः । यथा हि पर्जन्यो व्रीहियवादिसृष्टौ साधारणं कारणं भवति, व्रीहियवादिवैषम्ये तु तत्तद्बीजगतान्येवासाधारणानि सामर्थ्यानि कारणानि भवन्ति, एवमीश्वरो देवमनुष्यादिसृष्टौ साधारणं कारणं भवति । देवमनुष्यादिवैषम्ये तु तत्तज्जीवगतान्येवासाधारणानि कर्माणि कारणानि भवन्ति, एवमीश्वरः सापेक्षत्वान्न वैषम्यनैर्घृण्याभ्यां दुष्यति । कथं पुनरवगम्यते सापेक्ष ईश्वरो नीचमध्यमोत्तमं संसारं निर्मिमीत इति ? तथा हि दर्शयति श्रुतिः—'एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते' एष उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते' (कौ० ब्रा० ३।८) इति । 'पुण्यो वै पुण्येन

भामती

वा भवत्यपि तु मध्यस्थ इति वीतरागद्वेष इति चाख्यायते, तद्वदीश्वरः पुण्यकर्माणमनुगृह्णन्नपुण्यकर्माणञ्च निगृह्णन्मध्यस्थ एव नामध्यस्थः । एवं ह्यसावमध्यस्थः स्याद्यद्यकल्याणकारिणमनुगृह्णीयात्कल्याणकारिणञ्च निगृह्णीयान्न त्वेतदस्ति । तस्मान्न वैषम्यदोषोऽत एव न नैर्घृण्यमपि संहरतः समस्तान् प्राणभृतः । स हि प्राणभृत्कर्माशयानां वृत्तिनिरोधसमयस्तमतिलङ्घ्यन्नयनेऽयमयुक्तकारी स्यात् । न च कर्मापेक्षायामीश्वरस्य ऐश्वर्यव्याघातः । न हि सेवाविकर्मभेदापेक्षः फलभेदप्रदः प्रभुरप्रभुर्भवति न च "एष ह्येव साधु कर्म कारयति यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते एष एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते" इति श्रुतेरीश्वर एव द्वेषपक्षपाताभ्यां साध्वसाधुनी कर्मणी कारयित्वा स्वर्गं नरकं वा लोकं नयति । तस्माद्वैषम्यदोषप्रसङ्गान्नेश्वरः कारणमिति वाच्यम् ; विरोधात् । यस्मात् कर्म कारयित्वेश्वरः प्राणिनः सुखदुःखिनः

भामती-व्याख्या

अपितु तटस्थ और वीतराग ही माना जाता है। वैसे ही परमेश्वर भी पुण्यवान् पर अनुग्रह और पापी का निग्रह करता हुआ भी मध्यस्थ ही सिद्ध होता है। हाँ, वह तब अमध्यस्थ या पक्षपाती कहा जा सकता था, जब कि अकल्याणकारी पर अनुग्रह और कल्याणकारी का निग्रह करता, किन्तु ऐसा नहीं, अतः उसमें वैषम्य दोष नहीं। इसी प्रकार समस्त प्राणियों का संहार कर देने पर भी वह निर्घृण (क्रूर) नहीं कहा जा सकता, क्योंकि वह प्रलय अवस्था है, जिसमें सभी प्राणियों के कर्म-बीज अवगुण्ठित एवं कार्याक्षम हो जाते हैं, अदृष्टों की इस कुब्ज मर्यादा का उल्लङ्घन करके यदि ईश्वर संसृति-सृजन करने लग जाता, तब अवश्य उसे अयुक्तकारी कहा जा सकता था। अपनी सृष्टि-क्रिया में उन अदृष्टों की अपेक्षा करने मात्र से ईश्वर का ऐश्वर्य वैसे ही व्याहत नहीं होता, जैसे भृत्यों की सेवा के अनुरूप पुरस्कार या भृति प्रदान करनेवाले गृहस्वामी का स्वातन्त्र्य समाप्त नहीं होता।

शङ्का— "एष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते । एष एवासाधु कर्म कारयति, तं यमधो निनीषते" (कौ. ब्रा. ३।८) यह श्रुति स्पष्ट कहती है कि ईश्वर ही जिस जीव को देव-लोक में ले जाना चाहता है, उससे साधु (पुण्य-प्रद) कर्म एवं जिसको नरक लोक में ले जाना चाहता है, उससे असाधु (पाप-प्रद) कर्म कराता है। इस प्रकार ईश्वर में स्वयं अपनी राग-द्वेष-युक्तता सिद्ध होती है—'ईश्वरो रागादिमान्, विषमस्सृष्टृत्वात्'।

समाधान— ईश्वर में स्वतः विषम-स्रष्टृत्व का अनुमान करना आगम प्रमाण से सर्वथा विरुद्ध है, क्योंकि उक्त आगमने ईश्वर में स्वतः विषम-स्रष्टृत्व का निराकरण करने के