भारतकोश
भोज प्रबन्ध (राजा भोज, धारा नगरी एवं विद्वन्मण्डल इतिहास)

भोज प्रबन्ध (राजा भोज, धारा नगरी एवं विद्वन्मण्डल इतिहास)

Bhoja Prabandha with Hindi Commentary

बल्लाल सेन / पं. जगदीशलाल शास्त्री द्वारा

DevanagariHindipublished190 पृष्ठ

पृष्ठ 145, कुल 190 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 145

१४२ भोजप्रबन्धः पुनश्च प्रत्यक्षरं लक्षं ददौ। तदनंतर एक बार बल्लाल नरेश ने कालिदास से कहा - 'हे सुकवि, एक- शिला नगरी का वर्णन करो। तो कवि ने कहा-- एक शिला नगरी में मृगनयनाओं के कूटाघात पूर्वक कटाक्ष करने से गली-गली में तरुण बिना अपराध के ही पग-पग पर श्रृंखलित (जंजीर में बँधे, आकृष्ट) हो जाते हैं। राजा ने फिर से प्रत्येक अक्षर पर लाख मुद्राएँ दीं। पुनश्च पठति कविः-- 'अम्भोजपत्रायतलोचनानामम्भोधिदीर्घास्विह दीर्घिकासु । समागतानां कुटिलैरपाङ्गैरनङ्गवाणैः प्रहता युवानः' ॥ २७८ ॥ पुनश्च बल्लालनृपः प्रत्यक्षरं लक्षं ददौ। एवं तत्रैव स्थितः कालिदासः। कवि ने फिर पढ़ा--- समुद्र के सदृश बड़ी-बड़ी (एक शिला की) बावडियों में आयीं कमल- पत्र के समान बड़ी-बड़ी आंखों वाली सुंदरियों के तिरछे कटाक्षों से तरुण- जन काम बाणों से पीडित होते रहते हैं। बल्लाल नरेश ने पुनः प्रत्येक अक्षर पर लाख मुद्राएँ दीं। इस प्रकार कालिदास वहीं रहने लगा। अत्रान्तरे धारानगर्यां भोजं प्राप्य द्वारपालः प्राह - 'देव, गुर्जरदेशा- न्माघनामा पण्डितवर आगत्य नगराद्बहिरास्ते; तेन च स्वपत्नी राजद्वारि प्रेषिता।' राजा - 'तां प्रवेशय' इत्याह। ततो माघपत्नी प्रवेशिता। सा राजहस्ते पत्रं प्रायच्छत्। इसी बीच धारा नगरी में भोज के पास पहुँच द्वारपाल ने कहा- 'महाराज, गुजरात देश से माघ नामक पंडितवर आकर नगर के बाहर स्थित है और उन्होंने अपनी पत्नी को राजद्वार पर भेजा है।' राजा ने कहा--'उन्हें प्रविष्ट कराओ।' तो माघ की पत्नी प्रविष्ट करायी गयीं। उन्होंने राजा के हाथ में पत्र दिया। राजा तदादाय वाचयति- "कुमुदवनमपश्रि श्रीमदम्भोजषण्डं त्यजति मुदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः ।