भारतकोश
संग्रह पर लौटें

संक्षिप्त ब्रह्माण्ड पुराण (खण्ड १ व २)

Brahmanda Purana

महर्षि वेदव्यास द्वारा

DevanagariHindipublished893 पृष्ठ

दिग्पालादि शिवलोकान्तर वर्णन ] [ ४८१

सज्जकार्मुकहस्तश्च सर्वदा वर्तते मुने । त्रिकोणे कथिता रुद्रास्त्रय एव घटोद्भव ॥५॥ हिरण्यबाहु सेनानीर्दिशांपतिरथापरः ॥६॥ वृक्षाश्च हरिकेशाश्च तथा पशुपतिः परः । शष्पिञ्जरस्त्वषीमांश्च पथीनां पतिरेव च ॥७॥

श्री अगस्त्यजी ने कहा—षोडशावरण चक्र क्या वह रुद्र के अधिदैवत वाला है। वहां पर संस्थित रुद्र कौन है और किस नाम से प्रकीत्तित हैं ।१। ।२। और किन आवरण विष्ठों में किस नामों वाले निवास किया करते हैं ? हे कृपानिधे ! उनका यौगिक और रूढिक नाम आप मुझे बतलाइये ।२। श्री हयग्रीवजी ने कहा—वहां पर तीन रुद्र कहे गये हैं—मुक्ता जातक में निर्मित हैं। उसकी संख्या और आयाम से शोभित पाँच योजन का विस्तार है ।३। मध्यपीठ मनोहर सोलह आवरणों से युक्त है। मध्य में जो पीठ है जो जाज्वल्यमान मन्यु (क्रोध) वाले और तीन लोचनों से समन्वित हैं ।४। हे मुने ! वह सर्वदा सुसज्जित कार्मुक से हाथ में लेकर विद्यमान रहा करते हैं। हे घटोद्भव ! त्रिकोण में तीन ही रुद्र कहे गये हैं ।५। एक तो हिरण्य बाहु हैं—दूसरे सेनानी हैं और तीसरे का नाम दिशांपति है ।६। तथा वृक्ष-हरिकेश और तीसरे पशुपति हैं। शष्पिञ्जर—त्विषीमान् और पथीनां पति है ।७।

एते षट्कोणगाः किं च बभ्रुशास्त्वष्टकोणके । विव्याध्यन्नपतिश्चैव हरिकेशोपवीतिनौ ॥८॥ पुष्टानां पतिरप्यन्यो भवो हेतिस्तथैव च । दशपत्रे स्वावरणे प्रथमो जगतां पतिः ॥९॥ रुद्रातताविनी क्षेत्रपतिः सूतस्तथापरः । अहं त्वन्यो वनपती रोहितः स्थपतिस्तथा ॥१०॥ वृक्षाणां पतिरप्यन्यश्चैते सज्जशरासनाः । मन्त्री च वाणिजश्चैव तथा कक्षपतिः परः ॥११॥ भवन्तिस्तु चतुर्थः स्यात्पञ्चमो वाग्विदस्ततः । ओषधीनां पतिश्चैव षष्ठः कलशसंभव ॥१२॥

४८२ ] [ ब्रह्माण्ड पुराण

उच्चैर्घोषाक्रन्दयन्तौ पतीनां च पतिस्तथा । कृत्स्नवीतश्च धावश्च सत्त्वानां पतिरेव च ॥१३ एते द्वादश पत्रस्थाः पञ्चमावरणस्थिताः । सहमानश्च निर्व्याधिरव्यधीनां पतिस्तथा ॥१४ ये तो षट्कोणों में स्थित हैं और अष्ट कोणों में बहुत से हैं । निर्व्याधि—हरिकेश—उपवीती—पुष्टों के पति—भव—हेति हैं । दश पत्र आवरण में प्रथम जगतों के पति हैं ।८-६। रुद्र-अततावी—क्षेत्रपति—तथा सूत—अहंतु अन्य पति—रोहित और स्थपति हैं ।१०। अन्य वृक्षों का पति—ये धनुष को सुसज्जित रखने वाले हैं । मन्त्री-वाणिज-कक्ष पति-भवन्ति चौथा और पांचवां वाग्विस्तत है । औषधियों के पति-छठवां हे कलश सम्भव है ।११-१२। उच्चैर्घोष-आक्रन्दयन्त तथा पतियों का पति है । कृत्स्नवीत-धाव-सत्वों का पति—ये इतने द्वादश पत्रों में स्थित हैं जो पञ्चम आवरण में वर्तमान रहते हैं । सहमान निर्व्याधि-के पति हैं ।१३-१४।

ककुभश्च निषंगी च स्तेनानां च पतिस्तथा । निचेरुश्चेति विज्ञेयाः षष्ठावरणदेवताः ॥१५ अधः परिचरोऽरण्यः पतिः किं च सृकाविषः । जिघांसन्तो मुष्णतां च पतयः कुम्भसम्भव ॥१६ असीमंतश्च सुप्राज्ञस्तथा नक्तंचरो मुने । प्रकृतीनां पतिश्चैव उष्णीषी च गिरेश्चरः ॥१७ कुलुञ्चानां पतिश्चैवेषुमन्तः कलशोद्भव । धन्वाविदश्चातन्वानप्रतिपूर्वंदधानकाः ॥१८ आयच्छतः षोडशैते षोडशारनिवासिनः । विसृजन्तस्तथास्यंतो विध्यंतश्चापि सिंधुप ॥१९ आसीनाश्च शयानाश्च यन्तो जाग्रत एव च । तिष्ठन्तश्चैव धावन्तः सभ्याश्चैव समाधिपाः ॥२० अश्वाश्चैवाश्वपतय अव्याधिन्यस्तथैव च । विविध्यंतो गणाध्यक्षा बृहन्तो विध्यमर्हन् ॥२१

दिग्पालादि शिवलोकान्तर वर्णन ] [ ४८३

ककुभ—निषंग—स्तेनों के पति ओर निचेरु—छठवें आवरण के देवता हैं ॥१५॥ अद्य—परिवर—अरण्य—पति—सुकाविष—जिघांसंत—मुष्णतां पति—हे कुम्भसम्भव ! धन्वाविन्द्—आतन्वान—आतन्वान—असीमन्त—सुप्राज्ञनक्तंचर—प्रकृतियों के पति—उष्णीषी—गिरेश्चर—कुलंचों से पति—इषुमन्त—प्रतिपूर्वं दधानक—आयच्छत—ये षोडश सोलह आरों के निवासी हैं—विसृजन्त—आस्यन्त धावन्त—सभ्य—समाधिप—अश्व—अश्वपति—व्याधि—न्यस्त—विविध्यन्त—गणाध्यक्ष—बृहन्त और विंध्य-मर्दन हैं ॥१६-२१॥

गृत्संश्चाष्टादशविधा देवता अष्टमावृतौ । अथ गृत्साधिपतयो व्राता व्राताधिपास्तथा ॥२२॥ गणाश्च गणपाश्चैव विश्वरूपा विरूपकाः । महान्तः क्षुल्लकाश्चैव रथिनश्चारथाः परे ॥२३॥ रथाश्च रथपत्याख्याः सेनाः सेनान्य एव च । क्षत्तारः संग्रहीतारस्तक्षाणो रथकारकाः ॥२४॥ कुलालश्चेति रुद्रास्ते नवमावृत्तिदेवताः । कर्माराश्चैव पुञ्जिष्ठा निषादाश्चेषुकृद्गणाः ॥२५॥ धन्वकारा मृगयवः श्वनयः श्वान एव च । अश्वाश्चैवाश्वपतयो भवो रुद्रो घटोद्भव ॥२६॥ शर्वः पशुपतिर्नीलग्रीवश्च शितिकण्ठकः । कपर्दी व्युप्तकेशश्च सहस्राक्षस्तथापरः ॥२७॥ शतधन्वा च गिरिशः शिपिविष्टश्च कुम्भज । मीढुष्टम इति प्रोक्ता रुद्रादशमशालगा ॥२८॥

और गृत्स ये अष्टमावृत्ति में अष्टादश नामक देवता हैं । इसके अनन्तर गृत्साधिप तप—व्राता ता व्रातधिपा—गणा—गणपा विश्वरूपा विरुपका—महान्त—क्षुल्लका—रथित—आरथा—तथा—रथ पत्याख्या—सेना—सेनान्य—क्षत्तार—संग्रहीतार—तक्षाण---रथकारका—कुलाल—ये रुद्र नवमाकृति वे देवता है ।२२-२४। कुमार—पुंजिष्ठा—निषादा—इषुकृद्-गणा—धन्वकारा—मृगयव—श्वनय—श्वान—और अश्वा—अश्वय तप-हे

४८४ ] [ ब्रह्माण्ड पुराण

घटोद्भव ! भव और रुद्र-शर्व-पशुपति-बालग्रीव-शिति कण्ठक- कपर्दी-व्युप्तकेश-सहस्राक्ष-शतधन्वागिरिश-शिपिविष्ट-मीढुष्ठम ये इतने रुद्र दशम शाल में से स्थित हैं ।२५-२८।

अथैकादशचक्रस्था इषुमद्ध्रस्ववामनाः । बृहंश्च वर्षीयांश्चैव वृद्धः समृद्धिना सह ॥२६

अग्र्यः प्रथम आशुञ्चाजिरोन्यः शीघ्रशिभ्यकौ । उर्म्याविस्वन्यरुद्रौ च स्रोतस्यो दिव्य एव च ॥३०

ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च पूर्वजावरजो तथा । मध्यमश्चावगम्यश्च जघन्यश्च घटोद्भव ॥३१

चतुर्विंशतिराख्याता एते रुद्रा महाबलाः । अथ बुद्न्यः सोम्यरुद्रः प्रतिसर्पकयाम्यकौ ॥३२

क्षेम्योवोचवखल्यश्च ततः श्लोक्यावसान्यकौ । वन्यः कक्ष्यः श्रवश्चैव ततोऽन्यस्तु प्रतिश्रवः ॥३३

आशुषेणश्चाशुरथः शूरश्च तपसां निधे । अवभिदश्च वर्मी च वरूथी विल्मिना सह ॥३४

कवची च श्रुतश्चैव सेनो दुन्दुभ्य एव च ॥३५

उसके उपरान्त एकादशवें चक्र में स्थित रुद्रों के नाम हैं। इषुमद-ह्रस्ववामन-बृहन्-वर्षीयान्-वृद्ध-समृद्धि-अग्र्य-प्रथम-आशु-अजिरोन्य-शीघ्र-शिभ्यक-उर्म्याविसु-अन्य रुद्र-स्रोतस्य-दिव्य-ज्येष्ठ-कनिष्ठ-पूर्वक-अवरज-मध्यम-अवगम्य-जघन्य-ये चौबीस महाबल रुद्र आख्यात हैं । इसके उपरान्त बुद्न्य-सोम्य रुद्र-प्रतिसर्पक-याम्यक-क्षेम्य-वोचवखल्य-श्लोक्य-असान्यक-वन्य-कक्ष्य-श्रव-प्रतिश्रव-आशुषेण-आशुरथ-शूर-हे तपसांनिधे ! अवभिन्द-वर्मी-वरूथी-विल्मी-कवची-श्रुत-सेन-दुन्दुभी इत्यादि रुद्र हैं । २६-३५।

समाप्त