ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

( २२ ) आग्नेये नैर्ऋत्ये वेष्टदिने संस्थितस्य योऽर्कस्य । शङ्कुच्छाये कथयति वर्षादपि वेत्ति सूर्य सः ॥ कथितोऽस्ति यदुत्तरं कोणाशङ्कोरानयनेन स्फुटमस्ति । संज्ञाध्यायकथनस्य किमपि प्रयोजनं नासीत् ॥ आचार्येण कथमेतस्याध्यायस्योल्लेखः कृत इति न जानीमः । ध्यानग्रहोपदेशाध्याये—चैत्रादौ मासगणानयनम् । चैत्रादौ दिनादिकं निधि ध्रुवसाधनम् । इष्टमासादौ रव्यानयनम् । प्रतिमासं शशिकेन्द्रतिथिध्रुवक्षेपयोग- नयनम् । प्रतिदिनचालनम् । चन्द्रसाधनमौदयिकरविसाधनञ्च । ज्याखण्डकानि केन्द्रज्या साधनञ्च यथा - त्रिंशत् सनवरसेन्दुर्जिनतिथिविषया गृहार्धचापानाम् । अर्धज्याखण्डानि ज्याभुक्तैक्यं स भोग्य फलम् ॥ गतभोग्यखण्डकान्तरदलविकलवधाच्छतैर्नवभिराप्तैः । तद्युतिदलं युतोनं भोग्यादूनाधिकं भोग्यम् ॥ इत्याचार्योक्तभोग्यखण्डस्पष्टीकरणमेव सिद्धान्तशिरोमणेर्ग्रहगणिता- ध्यायस्य स्पष्टाधिकारे 'यातैष्ययोः खण्डकयोर्विशेषः शेषांशनिघ्नः' इत्यादिना भास्कराचार्येण कथितम् । भास्कराचार्येण खार्क-१२० मिता त्रिज्या गृहीता, अत्राचार्येण खतिथि १५० मिता त्रिज्या गृहीता । इत्यतीववैचित्र्यं यत्सर्वत्रैव श्रीपतिनाऽऽचार्यश्लोकोक्तविषया एव छन्दोन्तरेण लिखिताः परं किं कारणं यदपूर्वं भोग्यखण्डस्पष्टीकरणं न लिखितम् । चन्द्रे भुजफलसंस्कारः, तिथौ फलसंस्कारश्च । इत्यादयः सर्वे विषया अपूर्वाः सन्ति । अत्राध्याये ये केचन विषया लिखिताः सन्ति ते सूर्यसिद्धान्ते सिद्धान्तशेखरे, सिद्धान्तशिरोमणौ न सन्ति । अनुगृहीतोऽस्म्यहं श्रीडाक्टर सत्यप्रकाश डी० एस० सी० महोदयानां यैराङ्गलभाषायां कृपया ग्रन्थस्यास्य प्रस्तावना समरचि । सम्पादकमण्डलस्यान्ये सहयोगिनः ज्योतिषाचार्याः श्रीमुकुन्दमिश्राः, श्रीविश्वनाथ झा, श्रीदयाशंकरदीक्षिताः, शास्त्रिणः श्रीओंदत्तशर्माणश्च सर्वे एव मम धन्यवादस्य पात्रतामहंन्ति । एतेषाममूल्यसहयोगेनैवायं महान् ग्रन्थः सुचारु- रूपेण सम्पूर्णतामगच्छत् । 'पद्मश्रीप्रकाशनालयस्य' स्वामिने रमेशचन्द्रशर्मणोऽपि धन्याञ्जलिर्भवतु यस्य महता परिश्रमेण ग्रन्थस्य प्रकाशनं कालेनैवाभवत् । अन्येभ्यः सर्वेभ्योऽपि धन्यवादान् प्रददे, यैरल्पमपि साहाय्यं विधायाहं कृतार्थीकृतोऽस्मि, इति शम् । भृगु-आश्रमः } विदुषामनुचरः ३०-३-६६ } रामस्वरूप शर्मा