बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)
Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)
DevanagariSanskritpublished1,402 पृष्ठ
पृष्ठ 1029, कुल 1402 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 1029
ब्राह्मण ३ ] शाङ्करभाष्यार्थ १०१५
| मूल संस्कृत भाष्यार्थ | हिन्दी अनुवाद |
|---|---|
| कोऽसौ ? आत्मा लिङ्गोपाधिः, यः स्वप्नबुद्धान्ताविव जन्ममरणाभ्यां पाप्मसंसर्गवियोगलक्षणाभ्यामिहलोकपरलोकावनुसंचरति । यस्योत्क्रमणमनु प्राणाद्युत्क्रमणम्, स प्राज्ञेन परेण आत्मना स्वयंज्योतिःस्वभावेन अन्वारूढोऽधिष्ठितः — अवभास्यमानः, तथा चोक्तम्—'आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते' इति, उत्सर्जन् याति । | रहनेवाला, कौन है वह ? लिङ्गदेहोपाधिक आत्मा, जो कि स्वप्न और जागरितस्थानोंके समान [ देह और इन्द्रियरूप ] पापके संयोग और वियोगरूप जन्म और मरणके द्वारा क्रमशः इस लोक और परलोकमें संचार करता है तथा जिसके उत्क्रमणके साथ-साथ प्राणादिका उत्क्रमण होता है, वह स्वयंज्योतिःस्वरूप प्राज्ञ अर्थात् परात्मासे अन्वारूढ-अधिष्ठित यानी अवभासित हुआ—जैसा कि कहा है कि 'यह आत्मज्योतिसे ही इधर-उधर जाता है'—शब्द करता जाता है । |
| तत्र चैतन्यात्मज्योतिषा भास्ये लिङ्गे प्राणप्रधाने गच्छति तदुपाधिरप्यात्मा गच्छतीव । तथा श्रुत्यन्तरम्—"कस्मिन्वहम्" ( प्र० उ० ६ । ३ ) इत्यादि "ध्यायतीव" ( बृ० उ० ४ । ३ । ७ ) इति च; अत एवोक्तं प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ इति । अन्यथा प्राज्ञेनैकीभूतः शकटवत् कथमुत्सर्जन् याति ! तेन लिङ्गोपाधिरात्मा उत्सर्जन् मर्मसु निकृत्यमानेषु दुःखवेदनया आर्तः शब्दं कुर्वन् याति गच्छति । | उस समय चैतन्यात्मज्योतिसे भास्य प्राणप्रधान लिङ्गदेहके जाने-पर उस लिङ्गदेहरूप उपाधिवाला आत्मा भी जाता-सा जान पड़ता है। ऐसी ही "किसके उत्क्रमण करनेपर मैं उत्क्रान्त होता हूँ" तथा "ध्यानसा करता है" इत्यादि अन्य श्रुतियाँ भी हैं; इसीसे 'प्राज्ञात्मासे अधिष्ठित हुआ' ऐसा कहा है; नहीं तो प्राज्ञात्मासे एकीभूत होनेपर यह छकड़ेके समान शब्द करता कैसे जाता ? अतः लिङ्गोपाधिक आत्मा मर्मस्थानोंके छेदन किये जानेपर ( मर्मस्थानोंसे छूटनेपर ) दुःख और वेदनासे व्याकुल हो शब्द करता हुआ जाता है । |