भारतकोश
बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,402 पृष्ठ

पृष्ठ 1281, कुल 1402 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1281

ब्राह्मण १] शाङ्करभाष्यार्थ १२६७


संस्कृतहिन्दी
न ह वा अस्य सर्वं प्राणस्यान्नमित्येवंविदोऽनन्नमनदनीयं जग्धं भुक्तं न भवति ह; यद्यप्यनेनानदनीयं भुक्तमदनीयमेव भुक्तं स्यान्न तु तत्कृतदोषेण लिप्यते, इत्येतद् विद्यास्तुतिरित्यवोचाम; तथा नानन्नं प्रतिगृहीतं यद्यप्यप्रतिग्राह्यं हस्त्यादि प्रतिगृहीतं स्यात्, तदप्यन्नमेव प्रतिग्राह्यं प्रतिगृहीतं स्यात् । तत्राप्यप्रतिग्राह्यप्रतिग्रहदोषेण न लिप्यत इति स्तुत्यर्थमेव ।इस प्रकार जाननेवाले अर्थात् सब प्राणका अन्न है—ऐसा जाननेवाले इस विद्वान्से अनन्न—अभक्ष्य नहीं भक्षण किया जाता । यदि यह कोई अभक्ष्य खा ले तो भी इससे भक्ष्य ही खाया गया है, यह उससे होनेवाले दोषसे लिप्त नहीं होता--इस प्रकार यह इस विद्याकी स्तुति है--ऐसा हम पहले कह चुके हैं। इस प्रकार इसके द्वारा अनन्नका प्रतिग्रह भी नहीं होता, यद्यपि यह दानमें नहीं लेनेयोग्य हाथी आदिको भी ग्रहण करे तो वह भी अन्न यानी लेनेयोग्य वस्तुका ही प्रतिग्रह ( ग्रहण ) होगा । वहाँ भी 'यह अप्रतिग्राह्यके प्रतिग्रहरूप दोषसे लिप्त नहीं होता' इस प्रकार यह वाक्य स्तुतिके लिये ही है।
य एवमेतदनस्य प्राणस्यान्नं वेद, फलं तु प्राणात्मभाव एव । न त्वेतत्फलाभिप्रायेण, किं तर्हि ? स्तुत्यभिप्रायेणेति । नन्वेतदेव फलं कस्मान्न भवति ? न, प्राणात्मदर्शिनः प्राणात्मभाव एव फलम् ।जो इस प्रकार इस अन अर्थात् प्राणके अन्नको जानता है, उसे प्राणात्मभावरूप फल ही मिलता है। यह कथन इस फलके अभिप्रायसे नहीं है, तो किसलिये है । स्तुतिके अभिप्रायसे । [ प्रश्न-] किंतु यही इसका फल क्यों नहीं होता । [ उत्तर--]नहीं, प्राणात्मदर्शीका फल तो प्राणात्मभाव ही है। उस

१. अर्थात् नहीं लेने योग्य वस्तुके लेने रूप दोषसे ।