भारतकोश
बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,402 पृष्ठ

पृष्ठ 1344, कुल 1402 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1344
१३२८बृहदारण्यकोपनिषद्[ अध्याय ६

भूः स्वाहा। भर्गो देवस्य धीमहि। मधु नक्तमुतोषसो मधुमत् पार्थिवँ॒ रजः। मधु द्यौरस्तु नः पिता। भुवः स्वाहा। धियो यो नः प्रचोदयात्। मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ॒ अस्तु सूर्यः। माध्वीर्गावो भवन्तु नः। स्वः स्वाहेति। सर्वां च सावित्रीमन्वाह सर्वांश्च मधुमतीरहमेवेदँ॒ सर्वं भूयासं भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यन्तत आचम्य पाणी प्रक्षाल्य जघनेनाग्निं प्राक्शिराः संविशति प्रातरादित्यमुपतिष्ठते दिशामेकपुण्डरीकमस्यहं मनुष्याणामेकपुण्डरीकं भूयासमिति यथेतमेत्य जघनेनाग्निमासीनो वँ॒ शं जपति ॥ ६ ॥

इसके पश्चात् ‘तत्सवितुर्वरेण्यम्’ इत्यादि मन्त्रसे इस मन्थको भक्षण करता है। [‘तत्सवितुः’ इत्यादि मन्त्रका अर्थ—] ‘तत्सवितुर्वरेण्यम्’—सूर्यके उस वरेण्य-श्रेष्ठ पदका मैं ध्यान करता हूँ। ‘वातामधु ऋतायते’—हवा मधुर मन्द गतिसे बह रही है। ‘सिन्धवः मधु क्षरन्ति’—नदियां मधुरसका स्राव कर रही हैं। ‘नः ओषधीः माध्वीः सन्तु’—हमारे लिये ओषधियाँ मधुर हों। ‘भूः स्वाहाः’ [इतने अर्थवाले मन्त्रसे मन्थका पहला ग्रास भक्षण करे।] ‘देवस्य भर्गः धीमहि’—हम सवितादेवके तेजका ध्यान करते हैं। ‘खनक्तमुत उषसः मधु’—रात और दिन सुखकर हों। ‘पार्थिवं रजः मधुमत्’—पृथिवीके धूलिकण उद्वेग न करनेवाले हों। ‘द्यौः पिता नः मधु अस्तु’—पिता द्युलोक हमारे लिये सुखकर हो। ‘भुवः स्वाहा’ [इतने अर्थवाले मन्त्रसे दूसरा ग्रास भक्षण करे]। ‘यः नः धियः प्रचोदयात्’—जो सवितादेव हमारी बुद्धियोंको प्रेरित करता है। ‘नः वनस्पतिः मधुमान्’--हमारे लिये वनस्पति (सोम) मधुर रसमय हो। ‘सूर्यः मधुमान् अस्तु’--सूर्य हमारे लिये मधुमान् हो। ‘गावः नः माध्वीः