भारतकोश
बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

बृहदारण्यकोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Brihadaranyaka Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,402 पृष्ठ

पृष्ठ 439, कुल 1402 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 439

ब्राह्मण १] शाङ्करभाष्यार्थ ४३३


दुःखमोहमध्यमाधमोत्तमकर्मफल-<br>भेदोपपत्तेश्च विशेषो युक्तः। न<br>तु सङ्घातमात्रे सम्बन्धकर्मफल-<br>भेदानुपपत्तेर्विशेषो युक्तः।अधम कर्मोंके सुख-दुःख और मोह-<br>रूप फलभेद सम्भव होनेके कारण<br>उसमें विशेषता हो सकती है। केवल<br>संघातमात्रको भोक्ता माननेपर तो<br>उसके सम्बन्ध और कर्मफलका भेद<br>सम्भव न होनेके कारण कोई<br>विशेषता हो नहीं सकती।
तथा शब्दादिपटुमन्द्यादि-<br>कृतश्च। अस्ति चायं विशेषः—<br>यस्मात्स्पर्शमात्रेणाप्रतिबुध्यमानं<br>पुरुषं सुप्तं पाणिना आपेषमापि-<br>ष्यापिष्य बोधयाञ्चकाराजातशत्रुः।<br>तस्माद्य आपेषणेन प्रतिबुबुधे<br>ज्वलन्निव स्फुरन्निव कुतश्चिदागत<br>इव पिण्डं च पूर्वविपरीतं बोध-<br>चेष्टाकारविशेषादिमत्त्वेनापाद-<br>यन्, सोऽन्योऽस्ति गार्ग्याभिमत-<br>ब्रह्मभ्यो व्यतिरिक्त इति सिद्धम्।तथा [केवल संघातको भोक्ता<br>माननेपर] शब्दादिके पटुत्व-<br>मन्दत्वादिके होनेवाला अनुभवका<br>भेद भी नहीं हो सकता। किंतु यह<br>भेद है ही, क्योंकि अजातशत्रुने,<br>स्पर्शमात्रसे न उठनेवाले सुप्त पुरुष-<br>को हाथसे दबा-दबाकर जगाया<br>था। अतः जो दबानेसे जगा तथा<br>जिसने ज्वलित और स्फुरित होते<br>हुएके समान देहमें मानो कहींसे<br>आकर उसे पहलेसे विपरीत बोध,<br>चेष्टा एवं आकारविशेषादिसे युक्त<br>कर दिया वह गार्ग्यके माने हुए<br>ब्रह्मोंसे भिन्न है—ऐसा सिद्ध<br>होता है।
संहतत्वाच्च पारार्थ्योपपत्तिः<br>(प्राणस्य पारार्थ्योपपादनम्)<br>प्राणस्य। गृहस्य<br>स्तम्भादिवच्छरीरस्य<br>अन्तरुपष्टम्भकः प्राणः शरीरा-<br>दिभिः संहत इत्यवोचाम।संहत होनेके कारण भी प्राणकी<br>परार्थता सिद्ध होती है। घरके स्तम्भा-<br>दिके समान शरीरका आन्तर आधार-<br>भूत प्राण शरीरादिसे संहत है—<br>ऐसा हम पहले कह चुके हैं। तथा

बृ० उ० २८—