भारतकोश
बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या)

बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या)

Brihan Naradiya Purana with Sanskrit & Hindi Commentary

महर्षि व्यास द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,008 पृष्ठ

पृष्ठ 388, कुल 1008 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 388

द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ३६६ सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥३६॥ सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनड्वाङ्गोघुग्लिट् च द्वौ त्रयश्चत्वार एव च ॥३७॥ राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविश्रद्वपुष्मान्ः ॥३८॥ प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविमे पुंसि स्युरक्षतबलविरामकाः ॥३६॥ राधा सर्वा गतिर्गोपी स्त्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गोर्नौरुपान दुह्र्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥४०॥ रुग्विदुदृक्षाः स्त्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुखलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥४१॥ स्वनडुच्च विमलद्यु वाश्चत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदार्धि च ॥४२॥ एतद्भेद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥४३॥ वीव्यद्वनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुपुमांसि च । गुणद्रव्यक्रियायोगांस्त्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥४४॥ शुक्लः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥४५॥ सत्यानायुस्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाढ्यसोमौ चागहंस्तादृग्योस्वर्णवहू ॥४६॥ रिमषन्विष्वद्वङ्जातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥४७॥ उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥४८॥

अब सुबन्त शब्दों का उदाहरण दिया जाता है। सर्वः आदि, गोपाः, सखा, पतिः, हरिः, सुश्रीः, भानुः, स्वयम्भूः, कर्ता, राः, गौः, नौः, अनड्वान्, गोधुक्, लिट् द्वे, त्रयः, चत्वारः, राजा, पन्थाः, दण्डी, ब्रह्महा, पंच, अष्ट, अष्टौ, अयम्, सम्राट्, सुराट्, वपुष्मान्, प्रत्यङ, पुमान्, महान्, धीमान्, विद्वान्, षट्, पिपठीः, दोः और उशना—ये अजन्त (स्वरान्त) और हलन्त पुलिंग शब्द कहे गए हैं ॥३६-३९॥ राधा, सर्वा, गतिः, गोपी, स्त्री, श्रीः, धेनुः, वधूः, स्वसा, गौः, नौः, उपानत्, द्योः, क्षुत्, ककुप्, संवित्, रुक्, विद्, उदृक्षाः—ये स्त्रीलिंग शब्द हैं। तपः, कुलम्, सोमपम्, अक्षि, ग्रामणि, अम्बु, खलपु (खलिहान साफ करने वाला), कर्तृ, अतिरि (धन की सीमा को लांघने वाला कुल), अतिनु (जिसे नाव से पार करना असंभव हो), स्वनडुत् (जिसके कुल या गृह में गाड़ी खींचने वाले अच्छे बैल हों), विमलद्यु (निर्मल आकाश वाला दिन), वाः (जल), चत्वारि, इदम्, एतत्, ब्रह्म, अहः, दण्डि, असृक् (रक्त), किम्, चित्, त्यत्, एतत्, बेभित्, गवाक्—गवाग्—गोअक्—गोअग्—गोक्—गोग्— गवाङ्—गोअङ्—गोङ् (गाय के पास जाने वाला, पूजा पक्ष में अर्थ गोपूजक), तिर्यक् (पशु-पक्षी), यकृत् (कलेजा तथा उससे सम्बद्ध रोग), शकृत् (विष्ठा), ददतु भवत्, पचत्, तुदत्, दीव्यत्, धनुः, पिपठीः, पय, अदः, सुपुम्— ये नपुंसकलिंग शब्द हैं। अब ऐसे शब्दों का वर्णन किया जा रहा है जो गुण, द्रव्य और क्रिया के सम्बन्ध से तीनों लिंगों में प्रयुक्त होते हैं। शुक्लः, कीलालपाः, शुचिः, ग्रामणीः, सुधीः, पटुः, स्वयम्भूः, कर्ता, माता, पिता, न्रा, सत्यः, अनायुः, अपुमान्, मतः, भ्रमरः, दीर्घपात्, धनाढ्यः, सोमः, अगहंः, तादृक्, स्वर्णः, वहूः—ये शब्द तीनों लिंगों में प्रयुक्त होते हैं ॥४०-४६॥ अब सर्वनाम शब्दों को सूचित करते हैं—सर्व, विश्व, उभय, उभ, अन्य, अन्यतर, इतर, उत्तर, उत्तम, नेम, स्व, स्वत्, सम, सिम्, पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अधर, अपर, स्व, अन्तर, त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, किम्, एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवत् । ये सर्वनाम हैं और इनके रूप प्रायः सर्व शब्द ४७ ना० पु०

बृहन्नारदीय पुराण (संस्कृत मूल व हिन्दी व्याख्या) · पृष्ठ 388, कुल 1008 में से · BharatKosha