चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 115

ఇట్లైన కఫముచే మందమైన అగ్ని దీపించును. పిప్పళ్లు, మోడి, చవ్యమనుద్రవ్యము, చిత్రమూలము, శొంఠి, మిరియములు ఇయ్యవి షడూషణము లని చెప్పఁబడును.

❧ హరీతకీయోగము. ❧

శ్లో. హరీతకీ భక్ష్యమాణా నాగరేణ గుడేన వా, సైంధవోపహితా వాపి సాతత్యేనాగ్నిదీపనీ. 12.

సింధూత్థపథ్యా మగధోద్భవావహ్ని చూర్ణం ముస్తాంబునా పిబతి యః ఖలు నష్టవహ్నిః, తస్యామిషేణ సఘృతేన వరం నవాన్నం భస్మీభవత్యశనమాత్ర మిహ క్షణేన. 13.

సింధూత్థ హింగు త్రిఫలాయమానీ వ్యోషై ర్గుడాంశై ర్గుడికా నృపార్హాత్, తై ర్భక్షితై స్తృప్తి మివాప్నువన్న్నా భుంజీత మందాగ్రి రపి ప్రభూతమ్. 14.

విడంగభల్లాతక చిత్రకామృతాః సనాగరా స్తుల్యగుడేన సర్పిషా, నిహంతి యే మందహుతాశనా నరాః భవంతి తే బాడబతుల్యవహ్నయః. 15.

గుడేన శొంఠీ మథవోపకుల్యాం పథ్యాం తృతీయా మథ దాడిమం వా, ఆమే ప్రజీర్ణేషు గుదామయేషు వర్చోవిబంధేషు చ నిత్య ముద్యాత్. 16.

భోజనాగ్రే హితం హృద్యం దీపనం లవణార్ద్రకం, అగ్ని సందీపనం హృద్యం జిహ్వాకంఠవిశోధనమ్. 17.

అవ. అగ్నిదీపకములగు నౌషధములఁ జెప్పుచున్నాఁడు:— శొంఠితోగాని బెల్లముతోగాని సైంధవలవణముతోగాని కలిపిభక్షింపఁబడిన కరక కాయ ఎల్లప్పుడును జఠరాగ్నిని దీపింపఁజేయును. సైంధవలవణము కరకకాయ పిప్పళ్లు చిత్రమూలము వీటిని చూర్ణముచేసి దానిని వేఁడినీళ్లతో కూడ కలిపి అగ్నిమాంద్యము కలవాఁడు త్రాగినయెడల, నేయి మాంసములు చేర్చిన క్రొత్తయన్న మైనప్పటికిని ఒక్కక్షణములో భస్మమైపోవును. సైంధవలవణము, పొంగించిన ఇంగువ, కరకకాయ, తాడి, ఉసిరిక, ఓమము, శొంఠి, మిరియములు, పిప్పళ్లు వీని నన్నిఁటిని సమానభాగములను తీసికొని వీనియన్నిఁటితో సమానమగునట్లు బెల్లమును చేర్చి మాత్రలను చేయవలయును. ఈమాత్రలనగ్నిమాంద్యముగలరోగి భక్షించినయెడల మిక్కిలి ఆకలికలిగి భుజింపఁగలఁడు. వాయువిడంగములు నల్లజీడివిత్తనములు చిత్రమూలము తిప్పతీగ శొంతియును పలముపలము తీసికొని వీనియన్నిఁటితో సమముగా బెల్లమును, నేతిలొకలిపి మాత్రలనుచేసి భక్షించినయెడల అగ్నిమాంద్యము గ రోగి బడబాగ్నితో సమమగు జఠరాగ్ని కలవాఁడగును. బెల్లముతోకూడ కలిపిన శొంతినిగాని, లేక పిప్పళ్లనుగాని, కరకకాయచూర్ణమునుగాని, దాడిమఫలమును గాని, ఆమరోగములయందును, అజీర్ణరోగములయందును,