चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 123

యును. తేలువడిచెట్టు కాకోలి క్షీరకాకోలి యవక్షారము వీటినిగూడ చేర్చి అన్నింటిని ఐదైదుపలములను తీసికొనవలయును. కరక్కాయ శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు సజ్జక్షారము చిత్రమూలము వస వీటిని అన్నింటిని 5 పలములు చొ॥ ఇంగువ పుల్లప్రబ్బలి 2 పలములుతీసి కలపవలయును. ఇయ్యది అజీర్ణమును పోగొట్టును. జీర్ణమగుచున్నయెడల నగ్నిని పెంపొందించును. తినినమీఁదట నెన్నిమార్లు సదాన్నముల భక్షించుచుండినను జీర్ణింపఁజేయును. పాండురోగములను పాఱద్రోలును. తొడలు వాపు దగ్గు అరోచకము అగ్నిమాంద్యము విషమాగ్ని గొంతుకలోని కఫము, గుండెలోని కఫమును అన్నివిధములైన కుష్ఠురోగములును, అన్ని తెగల మేహములును, కడుపులోని బల్లనును, దీనివలన నశించిపోవును. ఇయ్యది క్షారగుణ మని చెప్పఁబడును. దీనిని పైజెప్పినట్టిరోగికి మాత్రమే ఇయ్యవలయును.

---

నాసారోగములకు చిత్రకగుడము.

श्लो. नासारोगे विधातव्या या चित्रकहरीतकी ॥ ७२ ॥
विना धात्रीरसं सोऽस्मिन् प्रोक्तश्चित्रगुड़ोऽग्निदः ।
वचा लवणतोयेन वान्तिरामे प्रशस्यते ॥ ७३ ॥
अन्नं विदग्धं हि नुदत्य शीघ्रं शीताम्बुना वै परिपाकमेति ।
तद्ध्यस्य शैत्येन निहन्ति पित्तमाक्लेदिभावाच्च नयत्यधस्तात् ॥ ७४ ॥
विदह्यते यस्य तु भुक्तमात्रं दह्येत हृत्कोष्ठगलं च यस्य ।
द्राक्षासितामाक्षिकसम्प्रयुक्तां लीढ्वा भयं वै स सुखं लभेत ॥ ७५ ॥
हरीतकीधान्यतुषोदसिद्धाम् सपिप्पली सैन्धवहिङ्गुयुक्ताम् ।
साङ्गारधूमं भृశमप्यजीर्णं विजित्य सद्यो जनयेत् क्षुधां च ॥ ७६ ॥
विष्टब्धे स्वेदनं पथ्यं पेयं च लवणोदकं ।
रसशेषे दिवास्वापो लङ्घनं वातवर्जनं ॥ ७७ ॥
व्यायामप्रमदाध्ववाहनरतक्लान्तानतीसारिणः ।
शूलश्वासवतस्तृष्णापरीतान् हिक्कामरुत्पीडितान् ॥ ७८ ॥
क्षीणां क्षीणकफान् शिशून्मदहतान् वृद्धांस्तथाऽजीर्णिनो ।
रात्रौ जागरितांस्तथा निरशनान् कामं दिवा स्वापयेत् ॥ ७९ ॥

---

తాత్పర్యము:
నాసారోగములు చెప్పునప్పుడు చిత్రకహరీతకి యని చెప్పఁబడినదానినే ఉసిరిక రసములేకుండా సిద్ధముచేసినచో చిత్రకగుడ మనఁబడును. ఇయ్యది జఠరాగ్నిని దీపిం...