चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

160

చక్రదత్త—౧౦. రాజయక్ష్మాధికారము.

టియనొక్కొక్క పిడికెడు చొప్పున వేఱువేఱుగా తీసికొనవలయును. పిమ్మట వీనిని కషాయము పెట్టి యాకషాయమునందు రెండురెట్ల పాలుకలిపి నేలగుమ్ముడుయొక్కయు మేకమాంసముయొక్కయు రసమును కలిపి దానియందు మేద మహామేద కాకోలి మొదలగువానిని ఒక్కొక్కకర్షము చొ॥ తీసికొని కల్కము చేసి కలిపి 64 పలముల నేతిని అందుపక్వము చేయవలయును. చక్కగా పక్వమైనపిమ్మట దించి చల్లార్చి వడియకట్టి అందులో 32 పలముల కలకండను కలిపి తరువాత గోధుమలు పిప్పళ్లు తవక్షీరి వీటిని చూర్ణమును చేసి ఆచూర్ణమును తేనెను 14 పలములచొప్పున కలపవలయును. తరువాత వీని నన్నింటిని చక్కగా చిలికి ఒక్కొక్క-పల మంత కుడుములను చేసి భుజపత్రపుటాలలో చుట్టి పెట్టవలయును. ఇట్టి కుడుములలో నొక్కొక్కటి చొప్పున ప్రతిదినమును తిని ఆమీదట పాలను గాని మద్యమును గాని త్రాగుచుండవలయును. కఫరోగమునందును శోషము అనగా క్షయయందును క్షతక్షీణములయందును పరిశ్రమలు బరువుమోయుట స్త్రీసంగమము ఇట్టివానిచేత నాకర్షింపబడిన వానియందును రక్తచ్ఛర్దులలోను జ్వరమునందును పీనసయందును ఎదురురొమ్ములోని శూలలయందును పార్శ్వపునొప్పులవిషయమునను తలనొప్పియందును స్వరభేదము మాటలమార్పు మున్నగువానియందును ఈకుడుములు లత్యుత్తమముగా గుణము నిచ్చు నని చెప్పంబడినవి. పదమూఁడుపలముల కషాయపు వస్తువులు స్వల్పమగునేమొ? యనుశంక యున్నచో వీటి నెన్నిదిరెట్లుగా గ్రహింప వలయును. కషాయముతో సమముగా నేలగుమ్ముడు రసమును మేకమాంసపు రసమును వేరు వేరుగా తీసికొనవలయును. కొందఱు వైద్యులు పైచెప్పిన కషాయవస్తువులలో నేతితో సమముగా కషాయముగూడ నుండవలయు నని చెప్పిరి.

❧ చ్యవనప్రాశము. ❧

శ్లో. బిల్వాగ్నిమంథస్యోనాక కాశ్మర్యః పాటలీ బలా. 45.
పర్ణ్య శ్చతస్రః పిప్పల్యః శ్వదంష్ట్రా బృహతీద్వయం, శృంగీతామలకీ ద్రాక్షా జీవంతీ పుష్కరాగురు. 46.
అభయా సామృతా బుద్ధిర్జీవకర్షభకౌ శఠీ, ముస్తం పునర్నవా మేదా సూక్ష్మై లోత్పలచందనే. 47.
విదారీ వృషమూలాని కాకోలీ కాకనాసికా, ఏషాం పలోన్మితా న్భాగాన్ శతాన్యామలకస్య చ. 48.
పంచ దద్యా త్త దైకథ్యం జలద్రోణే విపాచయేత్, జ్ఞాత్వా గతరసా న్యేతా న్యాషధా న్యాథ తం రసం. 49.
త చ్చామలక ముద్ధృత్య నిష్కులం తైలసర్పిషోః.