चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

౧౩. స్వరభేదాధికారము.

స్వరభేదమునందు కొన్నియుపాయములు.

శ్లో.
వాతే సలవణం తైలం పిత్తే సర్పిస్సమాక్షికమ్,
కఫే సక్షారకటుకం క్షౌద్రం కడవ ఇష్యతే ॥ 1 ॥
గలే తాలుని జిహ్వాయాం దంతమూలేషు చ శ్రితః,
తేన నిష్కృష్యతే శ్లేష్మా స్వర శ్చాస్య ప్రసీదతి ॥ 2 ॥
ఆర్ద్యే కోష్ణం జలం పేయం దగ్ధ్వా ఘృతగుడౌదనమ్,
క్షీరాన్నపానం పిత్తోత్థే పిబే త్సర్పి రతంద్రితః ॥ 3 ॥
పిప్పలీ పిప్పలీమూలం మరిచం విశ్వభేషజమ్,
పిబే న్మూత్రేణ మతిమా న్కఫజే స్వరసంక్షయే ॥ 4 ॥
స్వరోపఘాతే మేదోజే కఫవ ద్విధి రిష్యతే,
క్షయజే స్వరజే చాపి ప్రత్యాఖ్యాయ సమాచరేత్ ॥ 5 ॥

వాతమువలన నగు స్వరభేదమునందు యవక్షారమును తైలముతోను పిత్తస్వరభేదమునందు తేనెకలిసిన నేతిని, కఫస్వరభేదమునందు ఉప్పు కారము తేనెగల కబలమును ఉపయోగించుట యుత్తమము. గొంతుక దవడలు నాలుక దంతమూలములు వీటిని ఆశ్రయించికొనిన కఫము, ఈ ప్రయోగమువలన బయలుపడును. ఇట్టిరోగముగలవానిస్వరము చక్కగాకూడనగును. వాతస్వరభేదమునఁడు బెల్లమునుచేర్చిననేతిని బియ్యమునభక్షించి కొంచెము వేడినీరును త్రాగుట మంచిది. పిత్తస్వరభేదమునందు నెయ్యి పాలతోటియన్నమును తినినపిమ్మట సావకాశముగా నేతిని త్రాగవలయును. పిప్పళ్లు, మోడి, మిరియములు, శొంఠి వీటిని చూర్ణముచేసి ఆవుపంచితముతో త్రాగుట, కఫస్వరభేదమునకు మంచిది. మేదస్సుఅతిశయించుటచేతఁ బుట్టిన స్వరభేదమునందు కఫస్వరభేదమునందు వలెనే చికిత్స చేయవలయును. క్షయవలనఁ గాని సన్నిపాతమువలనఁ గాని పుట్టిన స్వరభేదమునందు సాధ్యము కాదను నమ్మకముతోనే చికిత్స చేయవలయును.

---

చవ్యాదిచూర్ణము.

శ్లో.
చవ్యామ్లవేతస కటుత్రికతింతిడీక తాలీసజీరకతుగాదహనై స్సమాంశైః,
చూర్ణం గుడప్రముదితం త్రిసుగంధియుక్తం వైస్వర్యపీనసకఫారుచిషు ప్రశస్తమ్ ॥ 6 ॥
తైలాక్తం స్వరభేదే వా ఖదిరం ధారయే న్ముఖే,
పథ్యాం పిప్పలియుక్తాం వా సంయుక్తాం నాగరేణ