चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 191

వీటితో మంథమును పేయను చేసి ఈయవలయును. లేకున్న పెసరకట్టుతోగాని అడవిప్రదేశములలోని జంతువుల మాంసరసముతో గాని వరిబియ్యపుటన్నమును పెట్టింపవలయును. ఒక అక్షమెత్తు మంచిగంధమును ఒకపలము ఉసిరిక రసములో కలిపి తేనెను అందు చేర్చుకొని త్రాగినచో ఛర్ది నివర్తించును.

చందనకల్కమును ముద్గాదిక పాయమును.

శ్లో. చందనం చ మృణాళం చ బాలకం నాగరం వృషం,
సతండులోదకక్షౌద్రం పీతః కల్కో వమిం జయేత్. 7.
కషాయో భృష్టముద్గస్య సలాజమధుశర్కరః,
ఛర్ద్యతీసారతృష్ణాదాహ జ్వరఘ్నస్సంప్రకాశితః. 8.
హరీతకీనాం చూర్ణం తు లేహ్యా త్క్షౌద్రసంయుతం,
అధోభాగీకృతే దోషే ఛర్దిః క్షిప్రం నివర్తతే. 9.
గుడూచీత్రిఫలారిష్టపటోలైః క్వథితం పిబేత్,
క్షౌద్రయుక్తం నిహంత్యాశు ఛర్దిం పిత్తామసంభవాం. 10.
క్వాథః పర్పటజః పీతః సక్షౌద్ర శ్ఛర్దినాశనః.

చందనము, వట్టివేళ్లు, కురువేరు, శొంఠి, అడ్డసరము వీటిని బియ్యపుకడుగుతో నూరి కల్కమును చేసి తేనె నందు చేర్చుకొని త్రాగినయెడల ఛర్ది నశించిపోవును. వేయించిన పెసల కషాయములో పేలాలు చక్కర చేర్చుకొని త్రాగినయెడల ఛర్ది, అతిసారము, దప్పి, గొంతెండుట, జ్వరము మొదలగునవి నశించును. కరక కాయల పొడిలో తేనెను కలిపికొని త్రాగినయెడల దోషము క్రిందికిదిగి అనగాతగ్గి ఛర్ది శీఘ్రముగా తొలగిపోవును. తిప్పతీగె, త్రిఫలములు, చేదుపొట్ల వీటితో కషాయమును కాచి తేనెనందు వైచికొని త్రాగినయెడల పిత్తాముజనిత మగు ఛర్ది నశించిపోవును.

కఫఛర్దికి కషాయములు.

శ్లో. కఫాత్మికాయాం వమనం తు శస్తం సపిప్పలీసర్షపనింబతోయైః,
పిండీతకై సైన్ధవసంప్రయుక్తై శ్ఛర్ద్యాం కఫామాశయశోధనార్థం. 11.
విడంగత్రిఫలావిశ్వ చూర్ణం మధుయుతం పిబేత్,
విడంగప్లవశుంఠీనా మథవా శ్లేష్మజాం వమిం. 12.
సజాంబవం వా బదరస్య చూర్ణం ముస్తామృతాం కర్కటకస్య శృంగీం,
దురాలభాం వా మధుసంప్రయుక్తాం లేహ్యా త్కఫచ్ఛర్దివినిగ్రహార్థం. 13.

కఫఛర్దియందు పిప్పళ్లు, ఆవాలు, వేపచెక్క, మంగచూర్ణము వీటికషాయములతోవాంతి చేయించుట యుత్తమము. మరువము సైంధవలవణము వేసిన కషాయములతో నామాశయమును శోధించు నిమిత్తమై వాయువిడంగములు, త్రిఫలములు, శొంఠి నీ