चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్ర తాత్పర్య సహితము. 197

స్తన్యేక్షురసక్షీరయష్టీమధుమధూత్పలైః, నియతం నస్యతః పానైః తృష్ణా శామ్యతి దారుణా. 15.

మిక్కిలి పరుసముగాను దుర్బలుండుగానునున్న మనుజునకు గలిగిన తృష్ణను పాలు మిక్కిలిత్వరగాహరించు. లేక మేకమాంసరసమును నేతితోచేయించి చల్లార్చి త్రాగ వలయును. అదియును గానిచో మామిడి నేరేడు కషాయములో తేనెను చేర్చి త్రాగిన యెడల అన్నివిధములగు ఛర్దులును తృష్ణలును తొలంగిపోవును. మట్టియిగుళ్ళు చక్కెర లొద్దుగ దాడిమ యష్టిమధుకము తేనె వీటిని బియ్యపుకడుగుతో నూరి త్రాగినయెడల ఛర్దులును తృష్ణలును నశించును. ద్రాక్షచెఱకురసము పాలుయష్టిమధుకము కమలములు వేసి చేసిన నస్యమువలనగాని కషాయమును త్రాగుటవలననుగాని అతిభయంకరమైన తృష్ణారోగములును శమించును.

తాలుశోషలకు చికిత్స.

శ్లో. క్షీరేక్షురసమాధ్వీకైః క్షౌద్రశీధుగుడోదకైః, వృక్షా మ్లామ్లైశ్చ గండూష స్తాలుశోష నివారణః. 16. తాలుశోషే పిబే త్సర్పి ర్ఘృతమండ మథాపి వా, మూర్ఛాఛర్దితృషాదాహ స్త్రీమద్యభృ శకర్షితాః. 17. పిబేయు శ్శీతలం తోయం రక్తపిత్తే మదాత్యయే, ధా న్యామ్లమాస్యవైరస్యమలదౌర్గంధ్యనాశనమ్. 18. తదేవావణ పీతం ముఖశోషహరం పరమ్, వైశద్యం జనయ త్యాస్యే సందధాతి ముఖే వ్రణాన్. 19. దాహతృష్ణాప్ర శమనం మధుగండూషధారణం.

పాలు చెఱకురసము ఇప్పపూవులు తేనె మద్యము బెల్లముపానకము చింతపండు రసము వీటిరసములను సేవించిన దవడ లెండుకొనిపోవుట నశించును. తాలుశోషమునందు నేతిని త్రాగవలయును. లేనిచో నేతితో చేసిన మండమునైనను త్రాగవలయును. మూర్ఛలు ఛర్ది తృష్ణ దప్పి స్త్రీలు మద్యము మున్నగు కారణములచేత శుష్కించిన వాడు చల్లనినీటిని త్రాగవలయును. రక్తపిత్తమునందును, మదాత్యయమునందును గంజిని త్రాగవలయును. ముఖమువాడుట మలము దుర్గంధముగా వెడలుట మున్నగునవి ఇద్దాన నశించును. ఉప్పులేనిగంజిని త్రాగినయెడల ముఖశోషలను హరించును. సౌందర్యము నిచ్చును. వ్రణములను మాన్పును. దాహమును దప్పిని పోగొట్టును.

తృష్ణలకు సామాన్యచికిత్స.

శ్లో. కోలదాడిమ వృక్షామ్ల చుక్రి కా చుక్రి కారసః. 20. సం చామ్లుకో ముఖాలేప స్సద్య స్తృష్ణాం నియచ్ఛతి, వారిశీతం మధుయుత