चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 11

ర్లంఘితః క్షీణః $^1$జీర్ణి భుక్తః పిపాసితః, న పిబేదౌషధం జంతుః సంశోధన మథేతదత్. 55.

వీర్యాధికం భవతి భేషజ మన్నహీనం హన్యాత్తదామయ మసంశయ మాశుచైవ, తద్బాలవృద్ధయువతీమృదుభిశ్చ పీతం, గ్లానిం పరాం నయతి చాశు బలక్షయం చ. 56.

అనులోమోఽనిలస్స్వాస్థ్యం క్షుత్తృష్ణాసుమనస్కతా, లఘుత్వమింద్రియోద్గారశుద్ధిర్జీర్ణౌషధాకృతిః. 57.

క్లమో దాహోంగసదనం భ్రమో మూర్ఛా శిరోరుజా, అరతిర్బలహానిశ్చ సావశేషౌషధాకృతిః. 58.

ఔషధశేషే భుక్తం పీతం చ తథౌషధం సశేషేఽన్నే, ప్రకరోతి గదోపశమః ప్రకోపయత్యన్యరోగాంశ్చ. 59.

శీఘ్రం విపాక ముపయాతి బలం న హింస్యాదన్నావృతం నచ ముహు ర్వదనా న్నిరేతి, ప్రాగ్భుక్తసేవిత మథౌషధ మేతదేవ దద్యాచ్చ వృద్ధ శిశు భీరు వరాంగనాభ్యః. 60.

అన్నివిధములగు జ్వరములకును, శొంతి, దేవదారు, ధనియములు, పెద్దములక, చిన్నములక అనుబృహతీద్వయంగల రెండువిధములనుతెచ్చి నీటితో కాచిన కషాయమును పాచనమునకై జ్వరితున కీయవలయును. ఇయ్యది జ్వరమును పోగొట్టును. నీటిని త్రాగినవాఁడును, లంఘనముచేసినవాఁడును, దప్పిగొని యున్నవాఁడును, కృశించినవాఁడును, అజీర్ణరోగీయును, భుజించినవాఁడును, ఔషధమునుగాని, ఇతరవిధమగు శోధనను గాని సేవింపరాదు.

అన్నములేని యౌషధము పరాక్రమవంత మగును. ఇట్టియౌషధ మాతురును చంపివైచును. సందేహము వలదు. కావున పిల్లలు, వృద్ధులు, యౌవనవతు లగు స్త్రీలు, మృదుశరీరులు మున్నగువా రౌషధమును అన్నములేక సేవించిన బడలిక నొందుదురు. శీఘ్రముగా బలమును నశించును. ఈవిషయమున సందేహము బొత్తుగా వలదు.

అనుకూలముగా వాయువువెడలుట, స్వస్థుఁడై యుండుట, ఆఁకలి దప్పికం గలిగియుండుట, మనస్సు నిర్మలముగానుండుట, శరీరము తేలికగా నుండుట, ఇంద్రియములు కలుషితములుగాక ప్రసన్నములై యుండుట, త్రేపులు రాకుండుట మున్నగునవి జీర్ణౌషధునకు అనఁగా నౌషధము జీర్ణించినవానికి లక్షణములు. వాఁడెబాఱుట, ఆయాసమునొందుట, దప్పిగొనియుండుట, కాళ్లుచేతులు మొదలగు నవయవములు లాగుచుండుట, భ్రమకమ్ముట, మూర్ఛిల్లుట, తలనొప్పి, అసహ్యము, అరుచి మున్నగునవి, మనోవ్యాకులము అనునీయవి కలయప్పుడు, ఔషధము జీర్ణముకాక శేషించియున్న దని తెలిసికొనవలయును.

---

1 'జీర్ణో' అనికూడ పాఠమున్నది.